ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Nuh Doğan

Doç. Dr., Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun-Türkiye, (Juhannes Gutenberg Üniversitesi, Mainz-Amanya)

Dîvânu Lugati’t-Türk’te Sözlüksel Bilgi Tipleri: Eşdizimlilik Bilgisi

Lexical Information Types in Dîvânu Lugati’t-Türk: Collocational Information

Dil biliminin ve sözlükçülüğün (lexicography) teorik yönünü oluşturan sözcük biliminin (lexicology) gelişmesi, bugün modern sözlüklerin kullanıcıların farklı ihtiyaçlarına cevap verebilen, karmaşık ve yetkin bir yapıya kavuşmasını sağlamıştır. Modern sözlükler, sözlüğün türüne göre değişmekle birlikte madde başı sözcükler hakkında farklı bilgi tipleri sunar. Genel olarak modern bir sözlükte madde başı bir sözcükle ilgili şekilsel bilgi (formal information), dizimsel bilgi (syntagmatic information), anlam bilimsel bilgi (semantic information), edim bilimsel bilgi (pragmatic information) ve köken bilgisi (diachronic information) başta olmak üzere çeşitli bilgiler verilir (Svensén, 2009: 6-8). Dizimsel bilgi, sözlüksel birimin diğer sözcüklerle birleşimi ya da birlikte kullanımı sırasında sergilediği gramatikal ve sözlüksel davranışlarıyla, bir başka deyişle sözcüklerin eşdizimsel ve söz dizimsel davranışlarıyla ilgilidir. Sözcükler dil bilgisi kurallarına göre dizimlense de her zaman rastgele birliktelikler göstermezler, bazı sözcükler bir dizimde birbiriyle daha sıklıkla kullanılırlar ve diğerlerine göre ayrıcalıklı bir konuma yükselirler. Eşdizimlilik bir dilde bir sözcüğün belirli ya da sınırlı bir sözcük setiyle sıklık kullanımına bağlı olarak ortaya çıkan, nispeten kalıplaşmış ve alışılagelmiş keyfi kullanımlarını ifade eder. Modern sözlükler sözcüklerin eşdizimlilik bilgisini ve eşdizimsel anlamaları betimlemeye büyük önem verirler. Okunulan, yazılan, söylenilen, duyulan her şeyin %70’nin oluştuğu (Hill, 2000: 53) dikkate alındığında bunun oldukça gerekli ve doğal bir pratik olduğu anlaşılır. Dîvânu Lugati’t-Türk (DLT)’ün günümüz modern sözlüklerinden beklenilen bilgi tiplerini tümünü bütünüyle içermese de sözcüklerin eşdizimlilik bilgisini çeşitli yollarla betimlediği, hatta büyük oranda eşdizimsel kullanımlara dayalı bir yapısının olduğu, sözlüksel birimlerin tanımlarının sözcüğün eşdizimsel kullanımına ve anlamına göre yaptığı görülür. DLT’de madde başı unsurların eşdizimlilik bilgisinin tek bir betimleme yönteminin olmadığı, farklı şekillerde betimlendiği görülür. DLT’de genel olarak madde başı sözcüğün eşdizimlilik bilgisi kimi zaman belirli bir açıklamayla kimi zaman hiçbir tanımlama yapmaksızın doğrudan birliktelik ya da eşdizimsel kullanım örneği verilerek kimi zaman da doğrudan madde başı yapılmak suretiyle betimlenmiştir. DLT’de benimsenen bu tutum DLT’nin sözlük türü ne olabileceği hakkında da bize rahatlıkla ipucu vermektedir. Mikro yapısı incelendiğinde DLT’nin eşdizim ve kullanım (edimbilimsel) sözlüğü özelliklerini büyük oranda taşıdığı söylenebilir.

Anahtar Kelimeler:

DLT, sözlüksel bilgi tipleri, sözvarlığı, eşdizimlilik bilgisi, eşdizimsel anlam