ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Möhsün Nağisoylu

Ordinarius, Prof.Dr., Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Nesimi adına Dilçilik Enstitüsü başkanı, dr_mohsun@yahoo.com

TÜRKÇEYİ ZENGİNLEŞTİREN KAYNAKLAR OLARAK 13.-14. YÜZYILLAR FARSÇA-TÜRKÇE SÖZLÜKLER

Sözlükçülük geniş ve kapsamlı bir dilbilim alanı olarak Türkçenin en eski ve zengin kelime katını ihtiva etmektedir. Türkolojiye aid yazılan ilk kitab olan ve dünyada ilk türkdilbilimci gibi kabul edilen Kaşgarlı Mahmud’un “Divanü Luğati’t-Türk”ü daha çok Türk leksikografisinin temel eseri olarak algılanması bu olgunun en bariz kanıtıdır.

Ortaçağ Azerbaycan’ında da sözlükçülük geleneği yaygınlaşmış ve henüz 13. yüzyılda bir çok değerli örnekleri ortaya çıkmıştır. Bu dönemin ilk Farsça-Türkçe sözlüklerinden olan ve XIII.y.y.-da yaşamış Hüsamettin Hoyi’nin “Töhfeyi-Hüsam” adlı eseri genellikle öğrenciler için düzenlenmiştir. “Töhfeyi-Hüsam” manzum sözlüktür ve hacim olarak küçüktür. XIII.-XIV. y.y.-da yaşamış Hinduşah Nahçivani’nin “Es-Sihahul-Acemiyye” adlı sözlüğü ise hacim olarak daha kapsamlıdır ve düzyazı şeklinde kaleme alınmıştır. Beş binden çok (5117) Farsça kelime ve onların karşılığı olarak yaklaşık on bine yakın (10.000) Türk kökenli kelimeyi kapsayan sözlük Arap alfabesine göre düzenlenmiştir ve 20 babdan oluşmaktadır. Farsça-Türkçe klasik sözlük örneği olan “Es-Sihahul-Acemiyye” Türkçe’de kelime üretimini araştırmakaçısından değerli dil kaynağıdır. Eserle ilgili yürütülen incelemeler Hinduşah Nahçıvani’nin kendisinin morfolojik ve sözdizimsel yöntemlerle bir dizin sözcük oluşturduğunu ve Türkçe’nin kelime hazinesinin zenginleşmesine hizmet etmiş olduğunu göstermektedir. Yeni bir kavramı karşılamak için morfolojik yöntemle kelime türetiminde en çok -çı, -lı, -lık, -ıcı ve -ış eklerinin kullanıldığını görmek mümkündür. Bir grup birleşik kelimeninsözlükte basit kelimelerle -ıcı, -lı ve -acak ekli sözcüklerin bir araya gelmesi yoluyla oluşumu dikkatçekici hususlar arasındadır. Sözlükde çağdaş Türkçemiz için arkaik nitelik arz eden birtakım eski Türkçe kelimeler de kullanılmıştır.

Ortaçağ, genellikle 13.-14. y.y.Farsça-Türkçe Sözlükler Türkçemizde kelime türetiminin tarihi gelişim sürecini ve aşamalarını, aynı zamanda Türkçenin zenginleştirme yollarını tetkik etmek bakımından değerli dil tarihi olguları içermektedir.

XIII-XIV CENTURİES PERSİAN-TURKİSH DİCTİONARİES AS ENRİCHMENT SOURCES OF TURKİSH

Abstract

Lexicography as very large and comprehensive field of linguistics contains the oldest and richest layer of Turkish. Being the basic work of Turkish lexicography the book “Divanu-Lugati’t-Turk” written by Kashgarli Mahmud is the best and most important fact.

In medieval Azerbaijan the tradition of lexicography was widespread and several valuable samples emerged. Being the first Persian-Turkish dictionary“Tohfe-yi-Husam”, the work of HusamettinHoyi who lived in XIII century was prepared generally for students. “Tohfe-yi-Husam” is a verse dictionary and not large in volume. Hindushah Nakhchivani’s dictionary named as “Es-Sihahul-Ajemiyye” is more extensive in volume and was written with plain writing. Containing 5117 Persian words and their translations, there were approximately 10.000 words of Turkish origin. The dictionary was prepared according to the Arabian alphabet and consisted of 20 babs. Being classic dictionary sample “Es-Sihahul-Ajemiyye” is very valuable historical source for investigating the word derivation in different contexts in the Turkish language. The researches on the mentioned work confirm that Hindushah Nakhchivani created a group of words himself with morphological and syntactical methods and served to enrich Turkish vocabulary. With morphological methods he created new words mostly with the help of such suffixes as -çı, -lı, lık, ıcı, and -ış.Creating a group of composed words by the simple words merging to the derivative words with the suffixes –cı, -lı and –acaq is among the issues caused great interest. Several Turkish archaic words for modern Turkish were also used in that dictionary.

Generally, Persian-Turkish dictionaries include valuable historical linguistic facts for analyzing the word derivation history in Turkish meanwhile they are very important from the point of investigating the enrichment ways of the Turkish language.

Keywords: Turkish, Azerbaijani, Dictionary, Persian, Morphological

Anahtar Kelimeler:

Türkçe, Azerbaycan, Sözlük, Ortaçağ, Farsça, Morfolojik