ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Muzaffer Uzun

Yrd. Doç. Dr. Muzaffer UZUN, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, muzafferuzun@ktu.edu.tr

ATEBETܒL-HAKAYIK’TA BAĞDAŞIKLIK UNSURLARI

Türk dili ile yazılmış Türk-İslam döneminin ilk örneklerinden olan Atebetü’l-Hakayık, Türk dili tarihinin XII. yüzyıldan bugüne ışık tutan önemli eserlerinden biridir. Karahanlı Türkçesi ile İslam inancının ilkelerinin manzum olarak sunulduğu metin, dönemin diline dair birçok veriyi de bünyesinde barındırmaktadır. Bu derece kıymetli bir eser ile ilgili yapılan çalışmaların yeterli düzeyde olmaması, Atebetü’l-Hakayık’ın metin dil biliminin sunduğu imkânlar doğrultusunda ele alınmasını gerekli kılmıştır.

Dil ile ilgili çalışmaların cümleden metin düzeyine ulaşması, metnin hangi ölçütlere göre değerlendirilmesi gerektiği sorusunu beraberinde getirmiş bu da metin dil bilimini doğurmuştur. Metin dil bilimi, bir metni metinsellik ölçütleri adıyla genel kabul görmüş bağdaşıklık, tutarlılık, amaçlılık, kabul edilirlik, bilgisellik, durumsallık ve metinler arasılık olmak üzere yedi ölçüt çerçevesinde değerlendirir. Bu ölçütlerden bağdaşıklık ve tutarlılık bir metnin inşasında iki temel ölçüt olarak kabul edilir.

Bir bağlamda biçim ve anlamca birbiriyle ilişkili unsurların oluşturduğu yapı olarak tanımlanan metnin inşasında yer alan ölçütlerin başında bağdaşıklık gelir. Bağdaşıklık, metinde yer alan unsurları birbirine bağlayan böylece bir yazının metin olarak değerlendirilmesini sağlayan, dile dair bütün özellikler olarak adlandırılır. Metnin bir bütün olarak algılanmasına hizmet eden bağdaşıklık ögeleri, metnin konusuna, konunun gelişimine dair verileri de ortaya koyar. Metnin bağdaşık bir yapı kazanmasını sağlayan unsurlarla ilgili tasnif, metnin türüne değişmekle birlikte temelde bağdaşıklık; gönderim, eksilti, değiştirim, bağlaçlar ve sözcüksel bağdaşıklık unsurlarından müteşekkildir.

Bu çalışmada Yüknekli Edip Ahmet’e ait ve önemli dil yadigârlarımızdan biri olan Atebetü’l-Hakâyık, metne göre şekillenen ilişkiler ağının unsurları, metinsellik ölçütlerinden biri olan bağdaşıklık açısından değerlendirilmiştir. Buna göre Atebetü’l-Hakayık’ta gönderim, eksilti, değiştirim, bağlaç gibi bağdaşıklık unsurları, metnin bütünlüğünün sağlanmasında daha az görülmüş, sözcüksel bağdaşıklığa dayalı ögelere ise metnin inşasında daha çok başvurulmuştur. İncelemede bağdaşıklık unsurlarının çeşitliliği ve kullanım oranında, metnin manzum oluşunun rolü de ayrıca değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler:

Atebetü’l-Hakayık, metin dil bilimi, metin, bağdaşıklık