ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Mustafa Cengiz

Arş. Gör., Erciyes Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü, el-mek: mscengiz2010@gmail.com

Karahanlı Dönemi Kur’an Tercümelerinde Dinî Anlamlar Kazanan Kelimelerde Görülen Semantik Değişim

Dilcilikte genel olarak Orta Asya’da gelişen Türk dilinin VII-XIII. yüzyıllar arasındaki devresine Eski Türkçe; Eski Türkçenin XI-XIII. asırlar arasını kapsayan devresine ise Karahanlı Türkçesi denmektedir. Böyle bir adlandırmada siyasi yapılanmanın etkisinin ön plandadır. Eski Türkçenin iki önemli evresi olan Uygur Türkçesi ile Karahanlı Türkçesi arasındaki belirgin farklılık söz varlığında ortaya çıkmaktadır. Uygur döneminden Karahanlı dönemine kadar gramatikal bakımdan Türk dilinde önemli bir değişikliğin olmadığını söylemek mümkündür. Türklerin önemli bir bölümünün İslamiyeti kabulü Karahanlı Türkçesi döneminin ilk zamanlarına rastlamaktadır. Bu dönemde yeni kabul edilen dinin yayılmasında dil önemli bir vasıta olarak kullanılmıştır. Bu bağlamda Kur’an Türk diline çevrilmiş, Türk dili ile tefsir yazılmıştır. Kur’an tercümelerindeki dinî içerikli söz varlığı dikkatle incelendiğinde büyük bir bölümünün Türkçe kökenli kelimelerden oluştuğu görülmektedir. Arapça ile ilk ciddi temaslar bu dönemde olmuş ve Türk diline yabancı kökenli kelimelerin girmesinde önemli bir artış gözlemlenmiştir. İslamiyet öncesi dönemde Manihaizm ve Budizm literatüründeki dinî terimlerin bir kısmının İslami dönemde de kullanıldığı bilinmektedir. Bunun yanı sıra kabul edilen bu yeni dini ifade etmek için birtakım kelimeler de türetilmiştir.

Bu çalışmada, Uygur ve Karahanlı devresinde kullanılan bazı sözlerin kavram alanı incelenecek ve bu bağlamda Köktürk ve Uygur döneminde dini içerikli bir anlama sahip olmayıp Karahanlı Türkçesiyle yazılan ilk Kur’an tercümelerinden Manchester John Rylands ve Türk İslam Eserleri Müzesi (TİEM) nüshalarında birtakım eklerle genişleyerek dinî anlamlar kazanan kelimelerin kavram alanındaki değişim tespit edilecektir. Bu tarz kelimeler hem dildeki değişimi hem de Türk dilinin kelime türetme gücünü göstermesi bakımından önemlidir.