ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Mustafa Argunşah

Prof. Dr.

İLK KURAN ÇEVİRİLERİNİN DİLİ ÜZERİNE BİR KARŞILAŞTIRMA

Türkler Müslüman olduktan sonraki ilk yüzyıllarda Kuran-ı Kerim'i birkaç kez Türkçeye çevirmişlerdir. Karahanlı ve Harezm Türkçesi döneminden günümüze beş farklı çeviri ulaşabilmiştir. Bunlar, İstanbul Türk-İslam Eserleri Müzesi'ndeki 73 numarada kayıtlı çeviri (TİEM), Manchester (İngiltere) Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38 numarada kayıtlı çeviri (Rylands), Sankt-Petersburg Asya Müzesi Kütüphanesi 2475 numarada kayıtlı çeviri (Orta Asya), İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa Bölümü 2 numarada kayıtlı çeviri (Hekimoğlu) ve Taşkent Özbek İlimler Akademisi 2854 numarada kayıtlı çeviridir (Taşkent). Daha sonraki dönemlerde Çağatay Türkçesiyle yapılmış iki tercüme-tefsir de bilinmektedir. Anadolu sahasında ise Oğuz Türkçesiyle 15. yüzyılın başından itibaren yapılmış çok sayıda çeviri vardır ki bunlar çalışmamızın dışında tutulmuştur.

Kuran'ın ilk çevirilerinden TİEM, Rylands ve Orta Asya Tefsiri olarak bilinen üç nüshanın Karahanlı Türkçesi dönemine, Hekimoğlu ve Taşkent nüshalarının ise Harezm Türkçesi dönemine ait olduğu görüşü yaygındır. Karşılaştırmalar sonucunda Harezm Türkçesiyle yapılan iki çevirinin aynı nüshadan çekimlendikleri tespit edilmektedir. Karahanlı Türkçesiyle çevrilen üç nüshadan hangisinin daha eski olduğu, bu çevirilerin hangi coğrafyalarda yapıldığı, çevirilerde kullanılan söz varlığı ile fonetik ve morfolojik özelliklerin hangi lehçelerde devam ettiği gibi sorular alanla ilgili çalışanları meşgul etmeye devam etmektedir.

İlk Kuran çevirilerinin dili üzerinde günümüze kadar birçok akademisyen çalışmıştır. J. Eckmann, A. Z. V. Togan, A. İnan, A. K. Borovkov, G. Sağol, A. Ata, A. Kök, S. Ünlü, H. İ. Usta, E. Üşenmez vb. akademisyenler sayılabilir. Son yıllarda bu eserlerin metinleri, gramer ve dizinlerinin hazırlanmış ve yayımlanmış olması ulaşılırlığı kolaylaştırmış ve alanla ilgili çalışmalar artmıştır. Bu bildiride, Karahanlı Türkçesi dönemine tarihlenen üç nüshanın dili üzerinde durulacak, çevirilerde fonetik farklılıklara dikkat çekilecek, hangi kelimelerin ve eklerin farklılaştığı örneklendirilecek; söz varlığı ve ekler Orhun-Uygur ve daha sonraki tarihî lehçelerle karşılaştırılarak elde edilecek sonuçlara yer verilecektir. Bilindiği gibi, A. Ata Rylands nüshası üzerindeki çalışmasını "Türkçe ilk Kur'an Tercümesi" adıyla yayımlamıştır. Bildirimizde bu konu da tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler:

İlk Kuran çevirileri, Karahanlı Türkçesi, ses bilgisi, şekil bilgisi, söz varlığı