ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Meryem Doygun

Arş. Gör. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, meryemdoygunn@gmail.com

KUTADGU BİLİG VE SÜLÛKÜ'L-MÜLÛK ZAVİYESİNDEN “BEY-SULTAN” DEĞERLENDİRMESİ

X. ve XI. yüzyıl Türk-İslâm mefkûrelerinin, medeniyetinin ve müesseselerinin olgunluğa ermesi bakımından müstesna bir yer teşkil eder. Zira bu dönemlerde Türk-İslâm medeniyeti dâhilinde pek çok ilim adamı yetişmiş ve yazdıkları eserlerle çağının sınırlarını aşmışlardır. Karahanlılar zamanında mezkûr medeniyetin ilk kültür mümessillerinden biri olarak telakki edilen Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig adlı eseri bu cümledendir. Umumî manada devlet adamlarına öğütler vermek suretiyle her iki dünyada da ideal yaşamı göstermeyi hedefleyen bu eser İslâm öncesi Türk kültürünün derin izlerini ve Türk cihan hakimiyeti mefkûresini ihtiva eder. Eserde siyasi ve idari mekanizmanın asli unsuru olan “bey” hakkında tafsilatlı malumat yer almakla birlikte taşıması lazım gelen üstün ahlaki vasıflar ve yerine getirmesi gereken sorumluluklar tayin edilmiştir. Bu minvalde beyden beklenen devleti akıllılık, cömertlik, mütevazılık, merhametlilik, dürüstlük, yiğitlik, ihtiyatlılık, takva sahibi olma ve adaletli olma gibi iyi hasletlerle yönetmek olmuştur.

XVI. yüzyılda Fazlullah b. Rûzbihân el-Huncî’nin kaleme aldığı Sülûkü’l-Mülûk adlı Farsça eser de Kutadgu Bilig gibi beylerin siyaset ve idare usullerine dair malumata sahiptir. “İslâm şehirleri üzerinde yetkili olan kişinin” sultan veyahut imam olarak addedildiğini söyleyen müellif onun taşıması lazım gelen vasıfları ve ona vacip olan on temel sorumluluğu kaydeder. Buna göre sultan takva sahibi, ölçülü, İslâm’ı ve Müslümanları himaye eden ve cihat için savaşan biri olmalıdır. Muhtelif zamanlarda muhtelif endişeler ile kaleme alınan mezkûr iki eser bey zaviyesinden değerlendirildiğinde müşterek meselelere temas ettiği görülse de Kutadgu Bilig’in bey modeli ahlaki unsurlar ve Türk ülküsünü yükselten niteliklerin serencamı iken Sülûkü'l-Mülûk’un minvalindeki bey bilhassa dinî ve malî yükümlülüklerin tezahürü mahiyetindedir.

Daha önce dikkat çekilmemiş olan bu konu ile müşterek ve muhtelif malumat üzerinden bey -sultan değerlendirmesi yapılacak ve bunun üzerinden iki kültürün devlet yönetimini esasları tetkik edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler:

Kutadgu Bilig, Sülûkü'l-Mülûk, bey, devlet yönetimi.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (KAŞGARLI MAHMUT SALONU). 15.00-15.15