ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Mehmet Temizkan

Doç. Dr., Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü

Kutadgu Bilig ve Atabetü’l-Hakâyık’taki Tevhidlerle Bu Tevhidlerin Etkileri Üzerine Bir İnceleme

İslamî Türk edebiyatının nitelik ve nicelik bakımından en önemli türlerinden biri, “tevhid”dir. İlk tevhid örneği, İslamî Türk edebiyatının ilk eseri olması dolayısıyla, Kutadgu Bilig’teki ilk şiirdir. İkinci örnek ise, Atabetü’l-Hakâyık’taki tevhiddir. Bu tevhid de, söz konusu eserin ilk şiiridir.

Her iki eser de “Bismillâhirrahmânirrahîm” ifadesiyle başlamaktadır. Bilindiği gibi, İslamî Türk edebiyatında, esere Allah’ın adı ile başlamak şeklinde bir gelenek vardır. Mevlid’in başındaki “Allah adın zikredelüm evvelâ/Vâcib oldur cümle işde her kula” beyiti ve Kitâb-ı Dede Korkut’un başındaki “Bismillâhirrahmânirrahîm ve bihi nestaîn” ifadesi, bu geleneğin on beşinci yüzyılda yerleşmiş olduğunu göstermektedir. Bu geleneğin ilk iki halkasının da, Kutadgu Bilig ve Atabetü’l-Hakâyık olduğuna şüphe yoktur. Yine her iki eser, besmeleyi takip eden birer tevhidle devam etmektedir. Eserin tevhid olan bir şiirle başlaması da, besmele ile başlaması gibi bir gelenek halini almıştır. Bu geleneğin ilk uygulayıcıları da, Yusuf Has Hâcib ile Edib ahmed Yüknekî’dir.

İslamî Türk Edebiyatı adlı çalışmada, tevhidlerin üzerinde ısrarla durduğu dinî ve tasavvufî esaslar, şöyle sıralanmaktadır:

1.Allah, her yerde hazır ve nazırdır.

2.Allah kadîmdir, bâkîdir; evvel ve âhir odur. O birdir, yaratıcıdır, eşi ve benzeri yoktur.

3.Yaratılmışların tamamını o yaratmıştır.

4.Allah, gizli hazînesini âşikâr etmek için kâinâtı yaratmıştır.

5.Allah’ın var olduğu halde gizli kalması, zuhurunun kemalindendir.

6.Hakikate ilahî aşk ile erişilebilir.

Bunların dördü dinî, ikisi ise tasavvufî esaslardır. Kutadgu Bilig ve Atabetü’l-Hakâyık, tasavvufî değil dinî eserlerdir. Bu sebeple, bu iki eserdeki tevhidlerde, yukarıdaki altı maddeden dördünün var olduğu görülmektedir. Daha çok tasavvufla ilgili olan iki esas ise, kendilerinden hemen sonra gelen Ahmed Yesevî tarafından ilave edilmiştir. Böylece, tevhid türünün çerçevesi, büyük ölçüde bu üç şair tarafından oluşturulmuştur, denilebilir.

Bildirimizde, bu tevhidlerin Türk edebiyatının bazı zirve isimlerinin tevhidlerine olan etkileri ele alınacaktır. Ortaklığı vurgulamak maksadıyla, Hatayî gibi belli bir zümrenin temsilcisi olan şairlerden de örnekler alınacaktır.