ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Mehmet Aydın

Prof. Dr. OMÜ Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler ve KTMÜ Edebiyat Fakültesi Türkoloji Bölümü Öğretim Üyesi.

Kutadgu Bilig’de Dil ile Tasavvufta Samt ‘Susma’ Meselesi

Kutadgu Bilig İslamî Türk edebiyatının en eski ve önemli metinlerinden biri olarak kabul edilir. KB aynı zamanda Türk edebiyatındaki ilk mesnevi ve manzum siyasetnâme örneğidir. KB metninde “dil” konusu ve meselesi ekler dışında, seksen beş bölümden birini oluşturan yedinci bölümde “Til erdemin münin asıgın yasın ayur” (Dilin erdemini ve kusurunu, faydasını ve zararını anlatır.) şeklinde bir başlık altında otuz beyitte ele alınmıştır. Til “dil” göstergesi KB’de 459 defa kullanılmıştır. Dolayısıyla til “dil” sözü, KB metninde en sık kullanılan isim cinsinden kelimeler arasında yer almaktadır. KB metninin yaklaşık olarak 68.000 kelimeden oluştuğu kaydedilmektedir. Buna göre metindeki 2861 madde başı kelimeden biri olan til “dil” kelimesi metinde % 0, 675 oranında kullanılmıştır. Metinde yedinci bölüm dışında da birçok bağlamda til “dil” kelimesinin kullanıldığı görülür. Metnin indeksinde til kelimesine “dil, söz, sözlük” anlamları verilmiştir. Til kelimesinin metindeki sıklığı “dil kullanımı”nın Yusuf Has Hacip tarafından sadece bir konu değil önemli bir mesele olarak ele alındığının göstergesidir. Tasavvufun üç ana ilkesi “az konuş, az uyu, az ye” şeklindedir. “Söz gümüşse sükut altındır” atasözü de bu tasavvufi anlayışı yansıtır. KB’de de esas olan “az ve yerinde, gerektiğinde, önce dinlemek ve anlamak sonra konuşmak”tır. Kuşeyri Risalesi’de samt “susma, sükut” sûfîlerin makam ve hâlleri arasında sayılır. Kuşeyrî, bütün öbür mutasavvıflar gibi dinlemeyi, susmayı, sükutu konuşmadan ve sözden üstün bulur. Hücvirî de Keşfu’l-Mahcub’da Resulüllah’ın “Ümmetim hakkında korktuğum şeylerden en fazla endişe ettiğim husus dildir” hadisine dikkati çekerek dil meselesini “samt” çerçevesinde ele almıştır. Agop Dilaçar, KB’i Eflatun’un Devlet’i Thomas Moore’un Ütopyası vb. Batı dünyasından metinlerle karşılaştırıp ilişkilendirmeye çalışmıştır. Bir metni metin yapan yedi metinlik özellikten biri metinlerarasılıktır. Dolayısıyla Agop Dilaçar’ın yaklaşımının isabeti tartışılamaz. Ancak KB’i aynı iklimde ve aynı dönemde üretilen başka metinlerle karşılaştırmak daha isabetli bir yaklaşım olsa gerektir. Kuşeyrî’nin Risalesi Arapça, Hücvirî’nin Keşfü’l-Mahcub’u Farsça olarak Yusuf Has Hacib’in KB’i gibi XI. yüzyıl içinde üretilmiş metinlerdir. Bu metinlerin ikisi de KB’den önce yazılmıştır. Belki Yusuf Has Hacip doğrudan doğruya Kuşeyrî ve Hücvirî ile ve eserleriyle temas etmiş değildir. Ancak bu eserlerle KB arasında yine de Eflatun’un Devlet’i ile Thomas Moore’un Ütopya’sından daha derin bağlar vardır. Bu çalışmada KB’de dil meselesinin ele alınış biçimi, metinlerarasılık bağlamında Kuşeyrî Risalesi, Keşfu’l-Mahcûb’la karşılaştırılacak ve ortaklıklar tespit edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler:

Kutadgu Bilig, dil, susma, metinlerarasılık, Kuşeyri Risalesi, Keşfu’l-Mahcûb

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (EDİP AHMET YÜKNEKİ SALONU). 16.15-16.30