ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Marlen Adilov

Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Doktora öğrencisi, marlenadilov88@gmail.com

Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Kıpçakça Kaydıyla Verilen Kelimelerin Çağdaş Kazakçadaki Durumu Üzerine

Türk lehçelerinin ilk sözlüğü olan Kâşgarlı Mahmud’un Divanu Lugati’t-Türk’ü, içerdiği zengin lehçe söz varlığı malzemesiyle tarihî ve modern Türk lehçeleri araştırmaları için önemli bir kaynaktır. Bu eserde Kâşgarlı Mahmud, edebî yazı dilinin dışında Oğuz, Kıpçak, Uygur, Suvar, Argu vb. birçok lehçe hakkında da özel bilgiler vermiştir. Kâşgarlı’nın, Oğuz lehçesi ile birlikte zikrettiği ağızlardan biri de Kıpçak lehçesi olmustur.

Bilgi verdiği bu lehçeler içinde ve lehçeler arasındaki farklardan bahsederken Kıpçakçadan da çok örnekler vermektedir. Bazen de Kâşgarlı Mahmut’un lehçeler için verdiği bilgilerde birbirine ters düşer ve çelişir gibi görünenlere rastlanır. Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bazen Oğuzca denilen kelimeler çağdaş Oğuz lehçelerinde olmayabileceği gibi, Kıpçakça denilen kelimeler de Kıpçak lehçesi olan Kazakçada olmadığı durumlar vardır. Biz de bu çalışmamızda Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Kaşgarlı Mahmud tarafından Kıpçakça (bazen Oğuzca ve Kıpçakça) olarak kaydettiği bazı kelimelerin çağdaş Kazakçadaki durumlarını göstereceğiz. Çünkü Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Kıpçakça denilen kelimelerin veya biçimlerin bazıları Kıpçak lehçesi olan Kazakçada (edebî dilde) yoktur. Bunların bazıları aktif kullanımdan düşmüş ancak ağızlarda, deyimlerde, atasözlerinde, ikilemelerde korunmuş kelimelerdir.

Örneğin Dîvânu Lugati’t-Türk’te Kıpçakça kaydı düşen apa “ayı” kelimesi, Kazakçada yoktur; yine Kıpçakça denilen özle “öğle” kelimesinin fonetik biçimleri de yoktur. Bununla birlikte Oğuz ve Kıpçak lehçesi kaydıyla verdiği başmak “pabuç” kelimesinin çağdaş Kazakçada kullanım alanı oldukça dardır ancak Bası?a tüsse, basmakşı bolarsı? “Kaderinde varsa kunduracı (ayakkabıcı) olursun” atasözünde korunmuştur; Kıpçakça “ağacın meyvesi” anlamındaki kat kelimesi ancak karakat “siyah renginde meyve türü” yapısında görülmektedir; Oğuzca ve Kıpçakça “kök, asıl, soy” anlamındaki kök kelimesi ancak kögi jaman “Köğü (soyu) kötü” deyiminde korunmaktadır. Buna benzer epeyce örnekler sayabiliriz.

Bu çalışmada bunun gibi tartışmalı 7-8 örnek üzerine durulacaktır. Konu ettiğimiz kelimeler, ilk dönem Türkçe islamî eserleri (Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi eserleri), tarihî ve çağdaş Kıpçak lehçeleri sözlükleriyle karşılaştırılma yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler:

Dîvânu Lugâti’t-Türk, Kıpçakça, Kazakça, Karahanlı Türkçesi söz varlığı, tarihî ve çağdaş Türk lehçeleri.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 16.45-17.00