ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Kürşat Efe

ATEBETÜ'L-HAKÂYIK'TA ALT ANLAMLILIK

Alt anlamlılık, birtakım sözlük birimleri arasındaki içerme ilişkisidir. Bu ilişki, en özgülden en genele doğru yönlenmektedir. Alt anlamlılık; genel nitelikli bir anlam biriminin, göreceli olarak daha özel nitelikte bir anlam birimiyle kurduğu tek yanlı bir içerme bağıntısıdır. Alt anlamlılık, bir kavramın kapsamındaki kelimeler ve bir türe ait cins adlardır. Anlam biliminin ilgi alanlarından biri de “kavram alanı”dır. ‘Kavram’ nesnelerin, durumların, hareketlerin ve tasavvurların dildeki ifadesidir. Kavram alanı ise her türlü varlık, nesne ve durumun dil dünyasındaki gösterge karşılığıdır. Kavram alanı tıpkı mozaik parçaları gibi birbirlerini çevreleyen parçacıklarından oluşur. Kavramların algılanması ve adlandırılması sırasındaki zihinsel süreç, söz yapma mantığının göstergelerden yararlanarak oluşturulduğunu göstermektedir. Kelimenin iç ve dış yapısı anlamla bütünleşerek gösterilen/belirtilen kavramla bir bütün hâline gelir. Kelimelerdeki çok anlamlılık, en çok dikkate alınması gereken hususlardandır. Temel anlam yanında kazanılan yan anlamlar, mecazlar, deyimleşmeler dilin kavram dünyasını yansıtmaktadır. Sözlükler ise bir dilin söz varlığını kapsayan temel eserlerdir. Bir dilin ya da bir dilin belirli dönemlerinin söz varlığının incelenmesi kültür, duygu ve düşünce belleğinin yansıtılması açısından oldukça önem taşımaktadır. Türkçenin çağdaş ya da tarihi dönem dil incelemelerinde söz varlığı üzerinde yapılacak çalışmalar da kavram alanlarının dilin kültürle ilişkisini ne denli yansıtacaktır. Edib Ahmed bin Mahmud tarafından 12. yüzyılda yazılmış manzum bir öğüt ve ahlak kitabı olan Atabetü’l-Hakayık ilk dönem Türk İslam eserlerindendir. Kutadgu Bilig’e çok yönden benzeyen bu eserde Arapça ve Farsça kelimeler, Kutadgu Bilig’e göre yoğundur. Didaktik bir nasihat niteliğinde olan eserin konusu, din ve ahlak kurallarıdır. Eserin iki yazma nüshası İstanbul’da Ayasofya kütüphanesinde bulunmaktadır. Eser ilk olarak Necip Asım Yazıksız tarafından bulunmuş ve Arapçaya da çevrilmiş hali ile yayımlanmıştır. Eser üzerinde birçok bilimsel yayın yapılmış, eserin grameri üzerinde de Bilgehan Atsız Gökdağ yüksek lisans çalışması yapmıştır. Bu bildiride de bahsedilen eser incelenmiş, eserin söz varlığı alt anlamlılık/üst anlamlılık kapsamında değerlendirilmiştir. Bu amaçla Atebetü’l-Hakâyık’ın söz varlığının alt anlamlılık yönünden zenginlik taşıdığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler:

Atabetü’l-Hakayık, Karahanlı Türkçesi, Alt anlamlılık/Üst Anlamlılık, Kavram Alanı, Alt Anlam/Üst Anlam

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (EDİP AHMET YÜKNEKİ SALONU). 12.15-12.30