ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Kasımcan Sadıkov

Prof. Dr.

«DIVANÜ LUGATI’T-TÜRK» ELYAZMASINDA KULLANILAN HARFİ İŞARETLER ve BAZI KELİMELERİN OKUNUŞU

«Divanü Lugati’t-Türk» eserinin tek bir elyazması vardır [1]. Bazı araştırmalara göre elyazmada Türkçe örneklerin yazılışında hataların bulunması ve elyazmanın Türkçe’yi iyi bilmeyen hattat tarafından yazıldığı vurgulanan bakışlara rastlayabiliriz. Bunun gibi bakışlara katılamayız. Bilakis, hattat eski Türkçe’yi iyi bilen Türk’tü. Önemlisi, elyazmada Türkçe örneklerin doğru okunmasını sağlamak için çeşitli hareket işaretleri devamlı olarak konmuştur. Ayrıca, bazı harflerin üzerine ve altına iki hareket işareti, yani «fat?a» ve «kasra» ya da «?amma» ve «kasra» işaretleri konmuştur. Bunun dışında bir kelimenin iki farklı harfle yazıldığı örnekler de bulunmaktadır. Hareket işaretlerinin bu şekilde kullanılması boşuna değil. Bu şekiller müallifin kelimenin yazı dilindeki görünüşüyle birlikte onun telaffuzu, ağızlardaki fonetik şekillerini de göz önünde bulundurduğunu göstermektedir. Bunu aşağıdaki şekilde tasnif edebiliriz:

Bir harf için iki hareket işareti: «fat?a» ve «kasra»nın kullanılması.

Kelime başında «elif» üzerine «fat?a» ve altına «kasra» işareti konmuştur. Bu işaret iki görevi üstlenir. İlk önce ince [e] sesinin ifadesi olarak bir kelimenin iki şekilde kullanıldığına işaret eder: ?????? / ?????? ???? ewäk er – aceleci kişi (37a).

İkincisi, kalın köklü sözcüklerde bu işaretin hem [a], hem de [ï] gibi telaffuz edilmesini sağlar: ????????? / ????????? ????? atïncu / ïtïncu nä? – bırakılmış, bırakılan şey (40a).

Tašïqtï (dışarı çıktı) kelimesinin yazılışında kelime başında «ta» harfine hem «fat?a», hem de «kasra» işareti konmuştur. Buna göre, bu kelimeyi hem tašïqtï, hem de tïšïqtï şeklinde okuyabiliriz: ???? ???????? ???????? / ????????? er ewdin tašïqtï / tïšïqtï – kişi evden dışarı çıktı (163b).

Bir harf için iki hareket işareti – «?amma» ve «kasra»nın kullanılması. Bu durumda «?amma» ile kelimenin yuvarlak [u], [ü], [o], [ö] sesleri ile, «kasra» ile [ï] ya da [i] ile okummasına işaret edilir: ???? ????? ??????????? / ??????????? ol anï eliklädi / elüklädi – onu alay etti (78a).

Metinde bir harf üzerine altalta «?amma» ve «kasra» işaretlerinin de kullanıldığına rastlayabiliriz. Örneğin, tat kelimesinin yazılışında sözcük başındaki «ta» harfi üzerine «fat?a» ve «?amma» konmuştur. Bu işaret kelimenin hem [a], hem de [u] şeklinde telaffuz edildiğini gösterir: ???? / ???? tat / tut – kılıç ve bıcaklar üstünde oluşan pas (204a).

Bazı yerlerde bir kelime iki harf ile yazılmıştır: ???? ??????? / ??????? ??????????? ol qoyu? / qonu? özüklädi – o koyun damarını kesti (77b); ???? ??????? / ??????? ??????er qoyu? / qonu? sadï – kişi koyunu saydı (277b).

Kaşgarlı Mahmud da Türk şivelerinde bunun gibi kelimelerin kullanımı hakkında belirtmiştir. Örneğin, butaq kelimesini açıklarken o şöyle der: ?????? / ?????? butaq / butïq – budak. Bu kelime «ta» harfinin «fat?a» ile okunduğu gibi «kasra» ile de okunabilir (95a).

Yukarıdaki örneklerden Kaşgarlı Mahmud Türkçe örnekleriyle kelimelerin fonetik çeşitleri, ağızlardaki telaffuz şekillerini vurguladığı kesindir. Buna göre, Türkçe örneklerin okumasında ve eserin bilimsel yayınlarının yapılmasında kelimelerin iki şekline de önem verilmesi gerekir.

Dikkat edilmesi gereken hususlardan diğer biri de, bazı örneklerin elyazmanın sahifa kenarlarına yazılmış olmasıdır. Bu yazıların hattatın kendisi sonradan, eserin başka elyazmalarından aldığı ve ilave ettiği bilinmektedir.

Bize göre, hattat bir elyazmayı aktarırken, eserin iki elyazmasına dayanmış olabilir: İlk olarak eserin birinci elyazması sonuna kadar aktarılmış, daha sonra da, eserin bir önceki daha mükemmel sayılan eski varyantına ulaşılmıştır. Böylece, hattat o elyazmaya dayanarak kendi aktardığı metin üzerine öncekisinde bulunmayan hususları yeni elyazma sahifalarının kenarlarına yazmıştır.

Anahtar Kelimeler:

Elyazma, harf, işaret, eski Türk şiveleri, hattat.