ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Hüseyin Yıldız

Dr. Öğr. Üyesi, Ordu Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ordu

Atabetü’l-Hakayık’ta Algı Fiilleri

Hem Karahanlı Türkçesi döneminde olması hem de İslami dönem Türkçe ilk eserler arasında yer alması bakımından önem taşıyan eserlerden biri olan Atebetü’l-Hakayık, Edib Ahmet Yüknekî tarafından Türkler arasında yeni benimsenen İslam dinini halka anlatmak ve aktarmak amacıyla kaleme alınan, bu amaçla da dini ve tasavvufi konuları işleyen manzum didaktik bir eserdir. Sözvarlığı bakımından dönemin diğer eserleriyle kıyaslandığında, Dîvânü Lügâti’t-Türk ile Kutadgu Bilig’e nazaran daha fazla Arapça ve Farsça etkisi görülen Atebetü’l-Hakayık üzerine yapılmış çalışmaların sayısı çok değildir. Reşit Rahmeti Arat’ın karşılaştırmalı metin neşri çalışmasından sonra üzerinde okuma çalışması yapılmamış olan eserin bilindiği kadarıyla dört nüshası bulunmaktadır. Eser üzerinde yazılan bazı makaleler hariç tutulurda, eser merkezli üç yüksek lisans tezi dışında Türk dil bilimi alanında tamamlanmış lisans üstü tez de bulunmamaktadır.

Türk dil biliminde son yıllarda çalışılan konulardan biri bilişsel dil biliminin ilgi alanına giren mental fiillerdir. Bir dili anlamanın etkili yollarından biri kelimelerin zihindeki çağrışımları ve iletişimdeki etkilerini keşfetmek olduğu için mental fiiller üzerine yapılan çalışmalar; dar anlamda metin yazarının, geniş anlamda da metin dilini konuşanların zihin dünyasını vermesi bakımından önem arz etmektedir. Dilbilimcilerin çeşitli yönlerden incelediği mental fiillerin alt gruplarından birini algı fiilleri oluşturmaktadır. Yabancı kaynaklarda perception verbs, sensory perception verbs ve sensation verbs terimleri kullanılmakta olup, zaman zaman cognitive verbs başlığı altında da ele alınan algı fiilleri üzerine yapılan sınıflandırmalar genellikle ‘beş duyu organı’ temellidir. Algı fiilleriyle ilgili olarak gerek Viberg, Levin, Sweetser, FrameNet, Ibarretxe-Antuñano, González Orta, Gunnarsdóttir, Blendae vb. araştırmacılar tarafından yabancı dil; gerekse Kuliev, Yaylagül, Kamchybekova, Şahin, Seçkin, Ayan ve Türkdil, Gökçe, Yıldız vb. araştırmacılar tarafından Türk dili temelli akademik çalışmalar yapılmıştır.

Edib Ahmet Yükneki’nin kaleme aldığı Atebetü’l-Hakayık metnindeki algı fiillerinin göz, kulak, burun, tat ve temas fiilleri olarak beş grupta ele alınacağı bu çalışmada, bahsedilen beş grupta sınıflandırılan fiiller örnek cümlelere bağlı olarak ve bağlam içinde gösterilerek analiz edilecek, böylelikle dini-tasavvufi içerikli bir eser üzerinden yazarın ve dönemin zihin dünyası anlaşılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler:

Karahanlı Türkçesi, Atebetü’l-Hakayık, mental fiiller, algı fiilleri

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (NECİP ASIM SALONU). 15.00-15.15