ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Gülşah Topuz

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi.

KUTADGU BİLİG’DE Y(i)ME EDATI VE ANLAMSAL İŞLEVLERİ

Edatlar tek başına anlam taşımayan, cümle içerisinde kullanılmakla anlam kazanan ve cümleler arasında muhtelif anlam bağları kuran kelimelerdir. Edatların Türkçede asli olarak bulunup bulunmadığı tartışma konusudur. Ancak bilim insanları arasındaki yaygın görüş bu unsurların tali olduklarıdır. Tarihsel süreçte edatların anlam işlevlerinin derinlemesine incelenmesi hem edatın kullanıldığı dönem eserlerini anlamak, hem de edatın ne gibi anlamlar kazandığına dair bilgi sahibi olmak için önemlidir.

Eski Türkçenin son dönemine (Karahanlı Türkçesi dönemi) ait bir eser olarak Kutadgu Bilig, dönemin dilini anlamamız için önemli bir kaynaktır. Armin Vámbéry, Wilhelm Radlof, Reşit Rahmeti Arat, Ahmet Bican Ercilasun gibi bilim insanlarının eser üzerinde muhtelif çalışmaları bulunmaktadır. Esere dair pek çok çalışma yapılmasına rağmen y(i)me edatı konusunda bir çalışma yapılmadığı tespit edilip bu konu üzerinde kapsamlı bir çalışma ortaya koymak gereklidir.

Eski Türkçede Türk dilinde görülen yabancı unsurların özellikle Uygur Türkçesi döneminde yaygınlaştığı bilinmektedir. Bu sonradan yerleşmiş yabancı unsurların İslamiyet’ten sonra Karahanlı dönemi eserlerinde yaygınlaştığını söyleyebiliriz. Bu yüzden bu eserleri incelemek, dönemin Türkçesinin gramatikal yapısını anlamamız açısından son derece önemlidir. Orhun yazıtlarında birkaç yazıtta yer alan y(i)me edatı Karahanlı dönemi eserlerinden Kutadgu Bilig’de pek çok beyitte geçmektedir. Bu dönemdeki edatların bir kısmı aslen Türkçe olsa bile kullanımlarının yabancı dil veya dillerden alıntılandığı bilinmektedir. Özellikle, Uygur dönemindeki çeviri faaliyetlerinden sonra Türk dilinde yaygınlaşan edatların pek çoğu da yabancı dillerden alıntıdır. Bu edatlardan y(i)me edatının Kutadgu Bilig’deki kullanımları incelenerek dönemin diğer eserlerindeki anlamlar ve kullanımlar da karşılaştırılacak edatın kullanımlarına dair bir sınıflandırma verilecektir. Ayrıca, y(i)menin cümlenin hangi pozisyonlarında ne gibi görevlerle kullanıldığı tespit edilmeye çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: y(i)me, Edat, Kutadgu Bilig, Anlamsal işlev.