ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Gülşah Azer Efe

Kırıkkale Üniversitesi Türk Dili Doktora Öğrencisi

ATEBETܒL-HAKAYIK’TA SIFATLAR

Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri şüphesiz Türklerin İslamiyet’le tanışması olmuştur. İslamiyet’e çok da uzak bir hayat sürmeyen Türkler, Karahanlılar zamanında kitleler halinde Müslüman olmaya başlamıştır. Yeni bir dinin benimsenmesiyle toplumsal yapıda, kültürde ve edebiyatta değişimler meydana gelmiştir. Bu değişimin yer aldığı ilk eserlerden biri de 12. Yüzyılda Edip Ahmed Yükneki tarafından yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-Hakayık’tır. Günümüz dil araştırmacılarına Karahanlı devri Türkçesi hakkında mühim bilgiler sunan bu dil yadigârı eser, döneminin diğer eserleri kadar hacimli olmamakla birlikte dinî ve tasavvufî konuları işleyen manzumelerden oluşmaktadır.

Çalışmamızda, Orta Türkçe dönemi ilk Türk-İslâm eserlerinden biri olan Atebetü’l-Hakayık’ı Türk dili gramerinde önemli bir yere sahip olan sıfatlar muhtevasında hazırladık. Sıfatlar, konuşma ve yazı dilinde sıkça kullandığımız, isimlerden önce gelerek onları renk, biçim, büyüklük-küçüklük gibi yönlerden niteleyen, isimlerin nasıl ve ne şekilde olduklarını gösteren, çeşitli yönlerden belirten sözlerdir. Sıfatlar dile zengin, hoş ve sürükleyici bir anlatım katma ve böylece dili belirli bir kalıptan kurtararak tekdüze olmaktan çıkarma özelliğine sahiptir.

Çalışmamızın ana kaynağı, Reşit Rahmeti Arat’ın yapmış olduğu Atebetü’l-Hakayık neşridir. Metin kısmında Arat’ın neşrinden yararlanarak tarama yöntemi ile Atebetü’l-Hakayık’ta geçen sıfatları tespit ettik. Eserin günümüz Türkçesi’ne aktarımında ise Arat’ın çalışmasından yararlanmakla birlikte serbest aktarım yaptık. Çalışmamızın giriş kısmında Atebetü’l-Hakayık hakkında genel bilgi verdikten sonra eserde geçen sıfatları köken, yapı ve işlev bakımından kategorilere ayırarak örneklendirdik. Köken bakımından sıfatları yabancı ve Türkçe kökenli, işlev bakımından sıfatları ise niteleme ve belirtme sıfatları olmak üzere iki ana başlığa ayırarak inceledik. Yapı bakımından sıfatları da basit, türemiş ve birleşik sıfatlar olarak üç başlık altında ele aldık. Çalışmamızın sonuç bölümünde de elde ettiğimiz sıfatların kullanım alanlarını belirledik.

Atebetü’l-Hakayık’ta Sıfatlar adlı çalışmamızın amacı, hem Türk dilinin tarihi bir şivesine hem de Türkiye Türkçesi gramerinde uzun yıllardır devam eden tartışmaların başında gelen fakat son dönemlerde başka yönlerine de dikkat çekilen sıfat konusuna ışık tutabilmektir.

ABSTRACT

One of the most important turning points of Turkish history is undoubtedly the Turks meeting Islam. The Turks, who did not live far away from Islam, began to become Muslims in the time of Karahanlılar mass. With the adoption of a new religion, there have been changes in social structure, culture and literature. One of the first works in which this change took place is Atebetü'l-Hakayık, which is presumed to have been written by Edip Ahmed Tendneki in the 12th century. This language, which provides important information about modern Turkish language researchers to modern language researchers, is composed of elements which are not as voluminous as the other works of the period but which deal with religious and mystical subjects.

In our work, we prepared Atebetü'l-Hakayık, one of the first Turkish-Islamic works of Middle Turkic period, in the form of adjectives having an important place in Turkish grammar. Adjectives are words that we use frequently in speech and writing language, come from names and characterize them in terms of color, form, size-smallness, and how they are and how they are. Adjectives have the property of adding a rich, pleasant and immersive narrative to the language and thus removing the uniformity of the language from a certain pattern.

The main source of our work is Atebetü'l-Hakayık, which Reşit Rahmati Arat made. In the text part, we have identified the adjectives in Atebetü'l-Hakayık by using the method of scanning by using the propagation of Arat. In the transfer of the work to the present-day Turkism, we made free transfers with the benefit of Arat's work. At the beginning of our work we have included information about Atebetü'l-Hakayık and the definitions of important linguists. Then we exemplified the adjectives in the work by categorizing them in terms of origin, structure and function. We have examined the adjectives in terms of origin as foreign and Turkish origin, and their adjectives in terms of function as two main titles, namely qualifications and adjectives. In terms of structure, we have named adjectives in three headings as simple, derived and conjunctive adjectives. In the conclusion part of our study, we have determined the usage areas of the adjectives we have obtained.

Atebetü'l Hakayık The aim of our study called adjectives, as well as a history of both the Turkish language dialect Turkey from the beginning of the ongoing debate for many years in the Turkish grammar, but in recent times is to shed light on the subject adjectives drawn attention to another aspect.

Keywords: Atabetü'l-Hakayık, Adjective, Assignment of Adjectives.

Anahtar Kelimeler:

Atebetü’l-Hakayık, Sıfat, Sıfatların Tasnifi

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (EDİP AHMET YÜKNEKİ SALONU). 16.30-16.45