ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Gökhan Ölker

Doç. Dr., Necmettin Erbakan Ün. A.K. Eğitim Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi ABD, golker@gmail.com

KUTADGU BİLİG’DE SATIR ALTINA NOT DÜŞÜLEN KELİMELERİN ATEBETܒL HAKAYIK’TAKİ GÖRÜNÜMLERİ

Karahanlı Türkçesi döneminde İslamiyet’in etkisiyle ilk eserler ortaya konmuştur. Bu dönemde Türkçe yeni bir serüvenin içinde bulmuştur kendini. Dönemin yazarları da zamanın kendilerine yükledikleri görevleri yerine getirmeye çalışmışlardır. Bu görev, Türklerin İslamiyet’le tanışmasıyla birlikte bir Türk-İslam medeniyetinin geliştirilmesi ve bu medeniyete uygun bir dil yaratmaktır. Kutadgu Bilig (KB)’deki dilin kendisinden yaklaşık iki yüz yıl sonra kaleme alınan Atebetü’l-Hakayık (AH)’de nasıl değiştiği, hangi kelimelerin dile yerleşmeye başladığı araştırmacılar tarafından yer yer ortaya konmuştur.

KB’nin bilinen üç nüshası vardır: Herat, Fergana ve Mısır nüshaları. Aralarında en eski nüsha olarak Fergana nüshası kabul edilmektedir. KB’nin her üç nüshasında da satır altında, satır üstünde ve sayfa kenarında olmak üzere çeşitli notlar vardır. Bunlar en fazla Fergana nüshasında en az ise Mısır nüshasında görülmektedir. Fergana nüshasında toplam 521 not tespit edilmiştir. Bu sayıya mısranın eksik kalan kelimelerinin sonradan eklendiği, düzeltme amaçlı satır üstü notları dâhil değildir. Satır üstü notlar sadece açıklayıcı bir notsa bu sayıya dâhil edilmiştir. Bu yolla elde edilen satır üstü notu 15’tir. Sayfa kenarına yazılan not ise 28 olarak tespit edilmiştir. 478 not ise satır altı olarak eklenmiştir.

AH Edib Ehmed B. Mahmud Yükneki tarafından 13. yüzyılın ilk yarısında kaleme alınmıştır. Türk İslam muhitinin kültür çerçevesi içinde, fertlerin terbiyesi için tanzim edilmiş olan esasları, olduğu gibi Türkçe ve manzum olarak tekrarlayan bir ahlak kitabıdır.

AH’de ve KB’de ele alınan konuların ve işleniş şekillerinin birbirine çok benzediği genel kabuldür. Klâsik Türk İslam edebiyatı eserlerinde görülen bölümler, Tanrı’nın ve Peygamber’in methi, dört sahabenin methi, sunulan hükümdarın methi, her iki eserde de mevcut olmakla birlikte, bilginin faydası, bilgisizliğin zararı, cömertliğin önemi, tevazu ve kibir, harislik, kerem, hilm ve diğer iyilikler, zamanın bozukluğu gibi konularıyla AH’nin KB’den farkı görünmemektedir. AH’de aruzla yazılan bölümlerin vezni bile KB’nin vezniyle aynıdır. Nitekim bu duruma Reşit Rahmeti Arat “Atebetü’l Hakâyık ile Kutadgu Bilig’in bilhassa aynı mevzuları ihtiva ve birbirine çok yakından temas eden kısımlarının mukayesesi ve bunun için hazırlanmış olan malzemenin buraya eklenmesi belki faydalı olurdu” diyerek atıfta bulunmuştur.

Biz de buradan hareketle çalışmamızda KB’nin Fergana nüshasındaki altına not düşülen kelimelerin AH’deki durumlarını değerlendireceğiz. 521 notun hepsinin de bir yazı içerisinde incelenmesi pek mümkün görülmemektedir. Ancak bildiri sınırlarının elverdiği ölçüde geneli şamil bir inceleme ortaya koymaya çalışıcağız.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 09.45-10.00