ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Guzaliye Khaziyeva

Doç, Dr., Tataristan Bilimler Akademisi’nin G.Ibrahimov is. Dil, Edebiyat ve Sanat Enstitüsü, Kazan, Tataristan, Rusya, guzhaz@mail.ru

«Divânü Lügâti’t-Türk» Sözlüğünde Kullanılan Doğa Kültüyle İlgili Türk Antroponimleri

Antroponimik sistemde nesilden nesile geçerek halkın etnokültürel çevresinin oluşturan kişi adları önemli yer taşımaktadır. «Divânü Lügâti’t-Türk» ansiklopedik sözlüğü bütün Türk halklarına ait olup, onların etnografik, lingvistik ve ozellikle onomastik kaynakları bu eserde bulunmaktadır. Bu makalemizde «Divânü Lügâti’t-Türk» sözlüğünde kullanılan doğa kültüyle ilgili Türk antroponimlerinin semantik özelliklerini ve Idil-Ural bölgesinde yaşayan Türk halklarının (Tatar, Başkurt, Çuvaş) antroponimik sisteminde bugüne kadar kullanılan ve sözlükte bulunduğu kişi isimlerinin semantik gelişimini diyakronik süreçte tarihi yöntemle incelemeyi amaç edindik. XI asır antroponimik sisteminde Arapca ve Farsıca kökenli kişi isimlerinin cok yaygın olmasına ragmen, Mahmud Kaşgarlı tarafından «Divânü..» de daha çok Türkçe kökenli isimlere yer verilmektedir. Bu sözlükte doga kültüyle ilgili antoponimler iki gruba ayrılmaktadır: kök, yıldızlarla ilgili apelyatif sözlerden ve hayvan terimlerinden yapılan antroponimler yer almaktadır. Türk halklarında eskiçağlarda oluşan gök, ay, güneş ve başka doğa olaylarını teşhis etmeleri sebebiyle kişi adları ve doğa arasında ilişki kurmakta ve bu ilişki bütün çağdaş Türk lehçelerinin antroponimik sistemlerinde de belirlenmektedir. «Divânü..» de hayvan, kuş isimleriyle ilgili erkek adlarının kullanılması Türkler doğa karşısındaki acizliklerini görerek vermelerindendir, daha sonra bu hayvanlara saygıyla eğilmek ve insanlara onların büyüklüğünü, gücünü gösteren isimler olarak kabul edilmektedir: çayır, arslan, kaplan gibi sözlükte gecen öğelerden yapılan kişi adlarını belirleyebiliriz. Bu yüzden Türk halklarının bütün antroponimik sistemlerinde bu güne kadar doğa kültlerini yansıttığı kişi adları yer almaktadır. Ama Türk lehçelerinde antroponiminin (adlar sistemi) bugünkü gelişme döneminde eski Türklerin kalıntı, çeşitli dini inançlarla ilgili temel anlamlarını kaybederek geleneksel olarak kalmışlar ve bugüne kadar antroponimik sistemde kullanılmaktadır. «Divanü..» de kisi adalrında en yaygın rastlanan doğa kültlerinin biri ay kültüdür ve antroponimlerde ay öğesiyle yansımaktadır. Bu öğe bugünkü çağdaş Türk lehçelerinde de yaygın olarak kullanılmaktadır.«Divânü Lügâti’t-Türk» sözlüğünde de kullanılan ve günümüze kadar Türk lehçeleri antroponimisinde yaşamaya devam eden kişi adları gücü, kudreti teşhiş etme anlamını da taşımaktadır.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (NECİP ASIM SALONU). 16.30-16.45