ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Gaffar Mehdiyev

Prof. Dr., Erciyes Üniversitesi Edebiyat fakültesi Ermeni dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim üyesi

Erivan- Matenadaran Eski El Yazıları Enstitü’nde bulunan Ermeni harfli Kıpçakça metinlerin el yazıları üzerine

Ermenistan’ın başkenti Erivan’da Mesrop Maştots adına Eski El Yazıları Enstitüsünde XVI-XVII. yüzyıllarda başta Lviv, Kamenets-Podolsk, Lutsk olmak üzere Ukrayna, Polonya, Romanya, Moldova, Kırım’daki vs. Gregoryen Kıpçak toplumu tarafından oluşturulmuş zengin yazılı mirasın bir kısmı bulunmaktadır. Onların sayısı fazla değildir 1521-1669 yıllarına ait toplam 9 el yazısı vardır. Şimdiye kadar bu el yazıları araştırılarak ortaya konmaması sebebi bilinmese de, son zamanlar Ermeni bilim adamları onu bilime kazandırmak için çaba göstermekteler. Son yıllarda bu el yazılara merak o zaman başladı ki, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev Matenadaran'ı ziyaret ederken Ermeni alfabesi ile yazılan Kıpçak metinlerini gördü ve Erivan Devlet Üniversitesinde bir Kazak merkezi kurma fikri olduğunu söyledi. Şimdi EDܒde böyle bir merkez faaliyettedir. 2014 yılından başlayarak Ermeni bilim adamı A.Safaryan ve Kazak bilim adamı A.Ataev bu el yazılarının araştırmaları ile ilgilenmeğe başlamışlar

Günümüze kadar ulaşmış olan 112 yazılı eserlerden ibaret idi. Ermeni harfli Kıpçakça metinler yaklaşık 25-30 bin sayfaya ulaşmaktadır Bu “Ermeni” kolonilerinin ahalisi- göçmenler tarafından başka dillerde yazılmış (Ermenice, Latince, Lehçe, Ukraynaca vs.) yazılı miras 1519’dan 1786’ya kadarki bir tarihî dönemi kapsamaktadır. Ermeni harfleri ile Kıpçakça kaleme alınmış eserlerden günümüze kadar gelebilenleri: 

Kiev’de (28 adet mahkeme defteri), Lviv’de (1 sözlük ve 26 farklı belge),  Sankt-Peterburg’da (1 sözlük, velilerin yaşamlarını anlatan 1 kitap, 1 Zebur), Viyana’da (3 sözlük, 13 elyazması), Venedik’te (10 el yazması), Krakov, Varşova ve Vrotslav’da (11 elyazması), Paris’te (4 elyazması), Gerl’de (1 Zebur), Leiden’de (1 dua kitabı). Ama bunlar son değildir.

Erivan’da Matenadaran El yazıları Enstitüsünde ise Kıpçakça toplam 9 elyazması bulunmaktadır. Henüz 2010'da EDÜ Türkoloji Bölümü'nün öğretmenleri ve EDÜ Ermeni Araştırmaları Enstitüsü (Ulusal Bilimler Akademisi üyesi Profesör A. Simonyan, Profesör Al. Safaryan ve Doçent L. Sahakyan) araştırmacıları Matenadaran Eski El Yazmaları Enstitüsü'nde bulunan Ermeni-Kıpçak el yazmalarının araştırmasına başlamıştılar. "Matenadaran'da bulunan el yazıları Lviv, Ukrayna ve Güney Rusya nüshalarıdır. El Yazmaları ve Ana Listeler Dairesi başkanı Gevorg Ter-Vardanyan’a göre, bu materyallerin incelenmesi Kıpçak dilinin incelenmesi için önemli bir temel oluşturabilecektir. Ermeni-Kıpçak Edebiyat dilbilgisi, Ermenice ve Kıpçakça sözlüklerin oluşturulması açısından pratik elde etmek imkanını sunacaktır. Onların arasında çok önemli bir el yazması vardır, yazar Lusik Sarvakan’a aittir. o, ‘Kıpçak Grameri’ni yazmış, Dilbilgisi'nde cümleler kullanmıştır. Ermeni hukukunun önemli bir eseri - Mihitar Goş'un Mahkeme -Yargı Kitabı da Kıpçakçaya çevrilmişti. Bu eser ve aşağıda verilen el yazıları da incelenecektir.

Matenadaran'da bulunan 17. yüzyılda Lvov'da yazılmış "3522"no-lu "İncil Sözlüğü" metnini bir bölümü (s.226-353).

Kıpçak-Kazak dilinin ses bilgisi, dilbilgisi ve kelime bilgisini içeren "Ter-Avetik'in Yazısı" (Lviv)metni

Oksana Karapetyan’ın araştırdığı "Dil Tarihçiliği İncelemesi, Ermenice El Yazmaları Metinleri " (Matenadaran El Yazıları Enstitüsü No: 2267)

Nazeni Gharibyan’ın incelediği "Ermeniceye İncil’in Tercümesinde Yorumların Amacı ve Önemi" ve b.

Kıpçaklar Ortaçağ Türkleridir. Danub'tan Tyan Şan'a kadar uzanan geniş bir arazide 11-15 yüzyıllarda yaşamışlar, onların yayıldıkları arazi Deşti-Kıpçak olarak adlandırılıyordu. Fetihleri Macaristan ve Bizans'a kadar uzanıyordu.1064'te, Selçuklular Ani'yi fethettiklerinde ve başka nedenlerle Ermeniler Kıpçak Türklerinin hakimiyeti altında olan arazilere- Karadeniz’in Kuzey kıyılarına ve Hazar denizinin Kuzey kısmına yerleşmişler. Kıpçakların bir hissesinin Gregoryenleşmesi ve Ermenilerin kültür varlığı olarak kendileri ile taşıdıkları alfabeyi de benimsemeleri o sebepten olmuştur. Ermeni alfabesiyle yazılmış bu Kıpçakça metinler bilerekten ya da bilmeyerekten Ermeni-Kıpçak, Kıpçakça Ermeni Eserleri, Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış eserler olarak adlandırılmaktadır. Bilindiği üzere Türklerin büyük çoğunluğu Müslüman’dır, ama başka farklı dinlere mensup olan Türkler olmuş ve şimdi de vardır Hıristiyanlığın Gregoryen mezhebine intisap etmiş Türklerin bir kısmı da Kıpçaklardı ve alfabe olarak Mesrop Maştots’un 5. Yüzyılda oluşturduğu alfabeyi Kıpçak Türklerinin de kullanmaları bizce, onların Ermeni olması anlamına gelmiyor. Onları şimdiki haylarla bağlayan ortak hiçbir nokta yoktur.

Anahtar Kelimeler:

Kıpçakça, Matenadaran, El yazıları Enstitüsü, Deşti-Kıpçak, Gregoryen, Mihitar Goş