ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Fuzuli Bayat

Prof. Dr., Azerbaycan Milli İlmler Akademisi Folklor Enstitüsü bölüm başkanı. fuzulibayat58@gmail.com

HOCA AHMED YESEVİ’NİN TASAVVUFİ GÖRÜŞLERİNİN YER ALDIĞI FAKRNÂME ESERİ

Türk tasavvuf tarihinin bilinen ilk büyük mutasavvufi Hoca Ahmed Yesevi’ye ait edilen Fakrnâme eseri Yeseviye tarikatının edeb-erkanı, süluku hakkında ilk elden en tutarlı kaynak rolündedir. Her ne kadar Divan-ı Hikmet’te Yeseviye taikatının özellikleri açıklanmış olsa da Fakrnâme, amacı ve niteliği bakımından bir sufi risalesi olub tarikat hakkında geniş bilgi sunmaktadır. Fakrnâme bütün yönleriyle Divan-ı Hikmet’in mensur mukaddimesi niteliğindedir ve tarikatın süluk âdâbı ve süluk mertebelerini anlatan bir risaledir. Hoca Ahmed Yesevi’nin müridleri tarafından yazılıldığı güman edilen Fakrnâme risalesi en azından Hoca’nın tasavvufi görüşlerini yansıtan, Anadolu’da ve Balkanlar’da geniş yayılan ve batıni yönü ile öne çıkan Bektaşiyenin, Haydariyenin sülukunun şekillenmesinde önemli rol oynadığı danılmazdır. Bunun esas sebebi olarak heterodoks inanç adlandırılan gayri sünni akımların Türk düşüncesinde yer edinmesi idi. Bütün batıni-şii inanç önderleri Ehli-Beyte derin bir muhabbetle bağlı kalmakla yeni bir Türk-İslam tasavvuf hareketi oluşturmuştular ki XI. yüzyıldan itibaren bunlara Türkmen “babaları” denilmeye başlanmıştı. Bu babaların en mutedili olan Hoca Ahmed Yesevi kurduğu tarikatle temelde İslam şeriatına ters düşmeyecek şekilde halk İslamından gelen düşünceleri yaymaktaydı.

Tasavvuf yolunun başlanğıcını ve ulaşılacak son menzili göstermesi bakımından dört kapı, kırk makam geniş bir biçimde Fakrnâme’de dervişlere aşılanmıştır. Dört kapı, kırk makam konseptine dayanan tasavvuf anlayışının sade izahı olan Fakrnâme, hem de Yeseviyenin ve genelde halk sufizminin anlaşılmasında tutarlı kaynaktır. Hoca Ahmed Yesevi’nin zikir, fikir ve düşüncelerinin esasını Kur’an ayetleri ve ayetlere mutabık hadisler teşkil eder. Fakrnâmenin incelenmesi de bunun kanıtıdır. Hoca Ahmed Yesevî ister şiirleri isterse de tasavvufi sohbetleriyle toplumun her kesimine yönelik mesajlar sunmuş, şeriatı ön plana çıkaran tarikat anlayışını çok ustalıkla melametiliğin potasında eritmiş, itidalli bir tutum sergilemiştir. Esma yolunu tutan Yeseviye tarikatı melami meşreb tarafları ile de dikkati çekmektedir. Fakrnâme’de dört kapı kırk makam bu konsept üzerinde kurulmuş, kendisi kâmil olan mürşidin başkalarını da kemâle eriştiren düşünceleri konar-göçer Türklerin anlayacağı bir dille sunulmuştur.

Bu yazıda XII. yüzilin ilk Türk tarikatı olan Yeseviyenin kurucusu Hoca Ahmed Yesevi adına izafe edilen Fakrnâme araştırılacak, yer yer makamların (otuza yakın makam müşterektir) Bektaşiye tarikatı ile ortak yönlerinin sebepleri tespit edilecektir.

Anahtar Kelimeler:

Yeseviye, süluk, edeb-erkan, kapı, makam

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 16.00-16.15