ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Ferruh Ağca

Prof. Dr., Eskişehir Osmangazi Üniversitesi / Türkiye, ferruhagca@gmail.com

KUTADGU BİLİGDE GEÇEN BENZETME EDATLARININ TEŞKİLİ ÜZERİNE

Sentaktik yapılar içerisinde ihtiyaç duyulan anlam ya da görev alanlarına göre isim veya fiil türündeki sözcükler üzerinden çeşitli stratejiler ile zarf, edat veya bağlaçları yaratan Türk dili, bu tür sözcükleri temas halindeki kültür çevrelerine göre çeşitlendirmeyi bilmiştir. Buna göre herhangi bir çevrede kullanılan görevli veya anlamlı sözcüğün eş anlamlı ya da eş görevli denk çiftlerinin başka bir çevrede çoğunlukla benzer stratejiler ile meydana getirildiği, böylece aynı birimin çeşitlendiği görülmektedir. Türk dilindeki bu eğilim, benzetme edatlarının teşkilinde de açık bir şekilde görülmektedir.

Tarihsel Türk dilinin hemen hemen bütün alanlarında kullanılan temel benzetme edatı teg’dir. Eski Oğuz Türkçesi dışındaki bütün tarihsel Türk dili alanlarında teg edatına rastlanmaktadır. Bununla birlikte, bu alanlarda Türk dilinde zarf / edat / bağlaç yapma stratejisine uygun başka benzetme edatları da yaratılmıştır. Bu bağlamda tarihsel Türk dili metinlerinde benzetme edatlarının teşkilinde iki kaynak vardır: 1. Fiiller, 2. İsimler. Diğer edatlar gibi bazı benzetme edatları, fiillere getirilen zarf-fiil ekleriyle yapılmıştır: me?zetü, o?şatı vb. gibi. Hatta sonuncu edatın o?şag, o?şaşıg gibi yapım ekleriyle yapılmış şekilleri de vardır. Bazı benzetme edatları ise isimlere getirilen ekler ile meydana getirilmiştir. Mesela, Oğuz Türkçesinin yaygın benzetme edatı kibi / gibi / bigi’nin gramerleşmeden önceki ilk örnekleri, Eski Uygur Türkçesi metinlerinde tanıklanan kipi “şekli, biçimi” sözcüğüdür ve açık bir şekilde kip ismine yapışan iyelik ekinden meydana gelmiştir. İlk İslami Türkçe metinlerden Kutadgu Bilig’de tanıklanan bir başka benzetme edatı ise sanı’dır. Kutadgu Bilig’de oldukça yaygın olan sanı sözcüğü, İndeks’te san maddesinde -ı takılı örnekler içerisinde verilmiştir. Bununla birlikte sözcük, İndeks’te ifade edildiği üzere “sayı, sayma” anlamında değil, bir isimle birlikte kullanılan “gibi” anlamındadır ve edat görevindedir.

Bu bildiride, Kutadgu Bilig’deki örneklerden hareketle, tarihsel Türk dili alanlarında benzetme öbeklerini oluşturan edatların teşkilleri üzerinde durulacak, bu bağlamda edatların kaynağı olan sözcük köklerinin hangi anlamsal zemine dayandığı meselesi sorgulanacak ve bu mesele dilbilimsel yaklaşımlar doğrultusunda değerlendirilecektir.