ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Feridun Tekin-Samet Cantürk

1. Prof. Dr., Giresun Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.
2. Öğr. Gör., Giresun Üniversitesi, Rektörlük Türk Dili Bölümü.

ATEBETܒL-HAKAYIK’TA İKİLEMELER

Bu çalışmada Edib Ahmed Yüknekî’nin Atebetü’l-Hakayık adlı eserinde bulunan “ikilemeler” ele alınmıştır. Türkçenin temel söz varlıklarından biri olan ikilemeler; anlatım gücünü arttırmak ve pekiştirmek, kavramları daha güçlü kılmak ve kavramların akılda kalıcılığını sağlamlaştırmak amacıyla, aynı sözcüğün tekrar edilmesi ya da anlamları birbirine yakın veya karşıt sözcüklerin yan yana kullanılması olarak açıklanabilir. Türkçe dil bilgisinde “yinelemeler” olarak da geçen ikilemeler, şiire ya da düzyazıya anlam katan, ahenk ve güzelliği arttıran unsurlar olarak bilinmektedir. Arapça ve Farsçanın etkisinin görüldüğü dönemlerde, bu dillerdeki kullanımının az olmasından dolayı kullanımından zaman zaman uzaklaşılmış ancak Türk dilinin bilinen yazılı tarihinden itibaren de sürekli kullanılmış olan bir anlatım yoludur. Türk dilinin zenginliklerinden olan ikilemelerin tarihi dönemlerdeki görünümleri dilimizin gelişim tarihi açısından bize birçok fikir vermektedir. Bu bağlamda İslamî Türk Edebiyatı Dönemi’nin ilk eserlerinden biri olan Atebetü’l-Hakayık’ın da bu konudaki etkisi ve Türk diline yaptığı katkılar oldukça önemlidir. Eserde tespit ettiğimiz ikilemelerin tamamı; sözcük kökenleri, sözcük türleri, cümledeki görevleri, sözcük yapıları, anlamları ve kuruluşları bakımından detaylı olarak ele alınmıştır. Karahanlı Türkçesi Dönemi’ndeki diğer eserlerde bulunan ikilemeler ile Atebetü’l-Hakayık’ta tespit ettiğimiz ikilemeler arasındaki bazı benzerliklere de çalışmamızda yer verilmiştir. Çalışmamızda sınıflandırmalar, “Sözcük Kökeni Bakımından İkilemeler”, “Cümledeki Görevi Bakımından İkilemeler”, “Sözcük Türü Bakımından İkilemeler”, “Anlam Bakımından İkilemelerin Kuruluşu”, “Aralıklı İkileme Örnekleri” ve “Sözcük Yapısı Bakımından İkilemeler” başlıkları altında yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler:

Atebetü’l Hakayık, İkilemeler, Karahanlı Türkçesi, Yinelemeler.