ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Erkan Hirik

Dr. Öğr. Üyesi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, erkanhirik@gmail.com

MORFOLOJİK TEKRARLI YAPILAR VE KUTADGU BİLİG’DEKİ İŞLEVSEL GÖRÜNÜMÜ

Düşüncenin dildeki yansımasını etkili duruma getiren, dilin ifade gücünü yükselten unsurlardan biri tekrarlı yapılardır. Tekrarlı yapılar, Türkçenin en eski dönemlerinden bugüne değin farklı biçimlerde ve farklı dil birlikleri ile birlikte kullanılarak dilin anlatım gücünün yazılı ve sözlü dilde etkili duruma gelmesini sağlamıştır. Dildeki derin yapıyı daha belirgin duruma getirmek, diğer bir deyişle anlama ve anlatıma güç katmakla birlikte özellikle manzum metinlerde ifadelere ezgisel bir katkı sağlayan tekrarlı yapılar, genelde leksik boyutta ele alınmaktadır. Oysaki tekrarlı yapıların leksik boyutunun dışında morfolojik, semantik ve sentaktik türleri de bulunmaktadır. Örneğin, “Çocuk güle oynaya koşuyor.” gibi bir cümlede “güle oynaya” ifadesinin içerisinde fiil-zarf-fiil eki1 + fiil-zarf-fiil eki1 şeklinde bir yapı bulunmaktadır. Burada fiillerle birlikte morfolojik unsur olan zarf-fiil eklerinin de tekrarlandığı, [x1-A1]+[x2-A1] biçiminde bir yapının ortaya çıktığı görülmektedir. Bu tür yapılar tarafımızca morfolojik tekrarlı yapılar olarak adlandırılmaktadır.

Türkçenin bugünkü yüzey ve derin yapısının anlaşılabilmesi için dil tarihinde yer alan eserleri ve onların anlamsal derinliklerini incelemek gerekir. Toplumun, kültürün ve bu bağlamda dilin geçmişini en iyi yansıtan eserlerden biri Kutadgu Bilig’dir. İlk dönem Türkçe İslâmî eserlerden Kutadgu Bilig, tekrarlı yapılar bağlamında oldukça çeşitli örnekler sunmaktadır. “o?ıgan bitigen”, “törütgen igi?gen keçürgen”, “açıglı to?uglı”, “buzuglı yorıtımaglı”, “ağırlap uluglap” gibi örneklerde yer alan morfolojik tekrarlı yapılar, metinde ses bakımından ahengi sağlamakla birlikte anlamsal sınır çizme bağlamında görev yapmaktadır. Bu çalışmada leksik, morfolojik, semantik ve sentaktik tekrarlı yapıların oldukça sık kullanıldığı Kutadgu Bilig, morfolojik tekrarlı yapılar özelinde ele alınacaktır. Bununla birlikte bu yapıların işlevsel görünümü incelenecektir.

Anahtar Kelimeler:

Morfolojik Tekrarlı Yapı, Kutadgu Bilig, Tekrarlar, Anlam, İşlev.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (KAŞGARLI MAHMUT SALONU). 09.45-10.00