ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Ergali Esbosın

Doç. Dr., El-Farabi Kazak Millî Üniversitesi, Şarkiyat Fakültesi, TÜRKSOY Bölümü, (Almatı / Kazakistan), E-posta: ergaliesb@mail.ru

MEMLÛK KIPÇAK DÖNEMİ ESERLERİNDEN “KITÂB AL-IDRÂK LI-LISÂN AL-ATRÂK” ÜZERİNE ARAŞTIRMALAR

Orta asır yazılı eserlerle ilgili Kazakistan’da yapılmış bilimsel çalışmalar özellikle bağımsızlık sonrası hız kazanmış, Sovyetler dönemindeyken sınırlı kalma mecburiyetinde olan bazı bilimsel dalların ilmî yönden yorumlanmasına zemin hazırlanmıştır. Bu durum özellikle doğrudan Kazak dili tarihini ilgilendiren eserlere yönelik olup Kıpçak kökenli İslamî Orta asır dönemi eserlerine de araştırmacılar tarafından yoğun ilgi gösterilmiştir. Bağımsızlık sonrası gelişen böylesi bir durum Kazakistan’da her şeyin yeniden ya da sıfırdan başlanması anlamına da gelmemektedir. 1920’li yıllardan başlayıp 1990 yıllara kadar süren Sovyetler döneminde de kayda değer ciddi bilimsel çalışmalar yapılmış, Sovyetler döneminin tanınmış isimleri Orta Asya (Kazakistan) Türkolojisine önemli katkılar sağlamışlardır.

Bahse mevzu olan Orta asır yazılı edebi neviler arasında dikkatimizi çeken eserlerden biri Memlûk Kıpçak sahasının bir gramer ve sözlük kitabı olan Kitâb al-İdrâk li-lisân al-Atrâk isimli eseridir. Memlûk Kıpçak sahasının dil yadigârlarından olan söz konusu eser, tarafımızdan yapılmış olan akademik bir çalışmada günümüz Kazakçasının bilimsel standartlarına ve edebî Kazakçaya göre ele alınmış, Kazak bilim çevrelerine ve okurlarına eser bütün hatlarıyla gösterilerek günümüz Türkoloji literatürüne de adapte edilmiştir. Bu çalışmada asıl kaynak olarak Ahmet Caferoğlu’nun 1931 yılında İstanbul’da yayımlamış olduğu eserin faksimilesi esas alınmış, buna ek olarak M. N. Majenova’nın 1969 yılında Almatı’da savunduğu “Kıpçak Dil Bilgini Abu Hayyan: Kazak Dili Tarihiyle İlgili Materyaller” başlıklı doktora tezi ile A. Melek Özyetgin’in konuyla ilgili çalışmasından da yararlanılmıştır. Çalışmada eserin A ve D varyantlarında sunulan gramatikal metinlerinin tekstolojik karşılaştırması yapılmış, metinde geçen söz varlığının Eski Türkçe ile Çağdaş Kazakçadaki şekilleri tespit edilmiş, tespit edilen sözler leksikal ve semantik gruplara ayrılmış, metnin Kıpçakça-Kazakça Sözlüğü yapılmıştır. Betimleyici metodun kullanıldığı bu çalışmada gerektiği yerlerde art zamanlı (diachronic) ve eş zamanlı (synchronic) yöntemlere de başvurulmuş, konu ile ilgili çalışmaları bulunan ünlü Türkologlardan S. E. Malov, N. T. Sauranbayev, Emir Nacip, Ahmet Caferoğlu, A. Iskakov, Abduali Kaydar, Rabiğa Sızdık, A. M. İbatov ve B. Abilkasımov gibi bilim adamlarının bilgilerinden de yararlanmıştır. Bildirimizde Kitâb al-İdrâk li-lisân al-Atrâk hakkında bilgi verildikten sonra Kazakistan’da eserle ilgili yapılan çalışmalar üzerinde karşılaştırmalı olarak durulacaktır.

Anahtar Kelimeler:

Memlûk Kıpçakçası, Ebu Hayyan, Kitâb al-İdrâk li-lisân al-Atrâk, Kazakça.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 14.30-14.45