ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Emek Üşenmez

ATEBETܒL-HAKÂYIK’TA GEÇEN TÜRKÇE DİNÎ İFADELER ÜZERİNE (ON RELIGIOUS EXPRESSIONS IN ATEBETܒL-HAKAYIK)

Karahanlı Türkçesi Türk dilinin önemli devrelerinden birisini oluşturmaktadır. Bu dönemde yazılan eserler, Türk dil tarihinde, İslamî dönem Türk eserlerinin ilk örneklerini barındırması bakımından ayrıca dikkate şayandır. Edib Ahmed bin Mahmud Yüknekî tarafından muhtemelen 12. yüzyılda kaleme alınan ve Muhammed Dâd Sipehsâlâr Bey’e sunulan Atebetü’l-Hakâyık, dinî-hikemî tarzda yazılmış 242 beyitlik bu manzume olup, öğüt-hikmet-güzel ahlak ve erdemlilik eseri olarak bilinir.

Göktürkler zamanındaki Göktürk alfabesi ve Gök Tanrı inancı; Uygurlar döneminde Uygur harfleri ve Budist, Manihaizm inanç, Karahanlılar devrinde Arap harfleri ve İslam etkisi ile yazılan metinler, edebi eserlerin muhteva bakımından kendi devrinin inanç unsurları ile ilgili dinî ifade ve değer yargıları nokta-i nazarından örtüşük olduğu görülmektedir. Bu cihetten bakıldığında Türklerin İslam dinini kabullerinden sonra yapılan Türkçe Kuran tercümelerinin bu tür eserler üzerinde etkisi olduğu ileri sürülebilir.

Genelde Türk dilinin özelde Karahanlı Türkçesinin en önemli eserlerinden birisi olan Atebetü’l-Hakâyık’ta çok sayıda Türkçe dinî içerikli ifade yer almaktadır. Bu ifadelerin kaynağı Kuran-ı Kerim ayetleri ve bazı hadis-i şerifler etrafında şekillenmektedir. Maveraünnehir-Horasan-Harezim Türk kültür havzasında 10. asır sonrası resmî devlet dini olan (Selçuklular-Karahanlılar-Gazneliler-Samanîler, İdil-Bulgar) İslam dininin kabulü ve tekâmülü noktasında gerek Kuran-ı Kerim ayetleri gerekse hadis-i şeriflerin birebir tercümesi veya şerh edilmesi şeklinde karşımıza çıkan bu Türkçe dinî ifadeler dil tarihimiz için özel bir önem taşımaktadır.

Bu çalışmada, öncelikle söz konusu Türkçe dinî ifadelerin dizini oluşturulmuş, daha sonra kelimelerin kavram sahası ve tarihî gelişimi üzerinde durulmuştur. Dinî içerikli bu kelimeler dönemin diğer eserleriyle kıyasa tabi tutularak Karahanlı Türkçesinin dinî içerikli kelimeleri dizin ve sayısal veriler halinde sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler:

Yüknekli Edib Ahmed bin Mahmud, Atebetü’l-Hakâyık, Türkçe dinî İfadeler, Karahanlı Türkçesi, Arapça, Farsça, Semerkant

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (EDİP AHMET YÜKNEKİ SALONU). 14.45-15.00