ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Dilek Herkmen

Dr.

KUTADGU BİLİG ve ATEBETܒL-HAKAYIK’TA ARAPÇA ve FARSÇA KELİMELERİN TELAFFUZU

Kutadgu Bilig’i yayımlayan Reşit Rahmeti Arat, eserde yer alan Arapça ve Farsça kelimelerin okunuşlarında bugünkü şekillerin esas alındığını belirtmektedir. Arapça ve Farsça kelimelerin 11. yüzyıldaki telaffuz şekillerini tam olarak yansıtma gayretinden ziyade geniş okuyucu kitlesine ulaşmayı hedeflediğini ifade eden Arat, aynı usulü Atebetü’l-Hakayık metninin tesbitinde de uyguladığını belirtmektedir.

Bu çalışma, her iki eserde de yer alan Arapça ve Farsça kelimelerin Türkiye Türkçesindeki telaffuzlarından ziyade yazıldığı dönemdeki muhtemel söylenişleri tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu gaye doğrultusunda öncelikle her iki metindeki ek almış Arapça ve Farsça kelimeler tespit edilip Türkiye Türkçesindeki karşılıkları verilecektir. Arapça ve Farsça kelimelerin ek almış şekillerinin çalışmaya temel oluşturasının sebebi bu yolla kelimelerin kalın sırdan mı, ince sıradan mı ek aldıklarını belirlemektir. Kalın sırdan ek alan kelimelerin kalın telaffuz edildikleri, ince sırdan ek alanların da ince telaffuz edildikleri düşünülmektedir. Arapça ve Farsça kelimelerin Reşit Rahmeti Arat’ın yayımladığı eserdeki beyit numaraları verilerek metindeki yerleri belirtilecek, ardından Çağdaş Lehçelerdeki bugünkü karşılıkları verilecektir. Bu yolla Karahanlı Türkçesinde bu kelimelerin telaffuz şekillleri ortaya konmaya çalışılacaktır. Çalışmaya esas olacak haciblık, resulka, bahilka, vakıtı, raiyyetka, azizrak gibi kelimelerin Özbek, Kırgız, Kazak ve Tatar Türkçelerindeki şekilleri verilirken bugünkü lehçe sözlükleri esas alınacaktır.

Atebetü’l-Hakayık ‘ta yer alan bazı Arapça ve Farsça kelime örneklerinin değerlendirilmesi şu şekildedir:

dürüst?a “dürüste” 468

Kırgızcca “durus” Kazakça “durıs”, Özbekçe “durus”, Tatarca “döres”

kafes?a “kafese” 460

Kırgızca “kapas” Özbekçe “qafas”

mü’minlı? “müminlik” 279

Kırgızca “momun” Kazakça “mümïn” Özbekçe “mo’min”,

hünersız?a “hünersize” 442 hünerlıgda “hüner sahibinde”362, hünerlıg?a 441“hüner sahibine”

“önör” Kırgızca, “öner” Kazakça, “hunar” Özbekçe, “hönär” Tatarca

Atebetü’l-Hakayık metninden tespit edilen bu kelimelerin bugünkü lehçelerdeki söylenişi Türkiye Türkçesinden farklılık arz etmektedir. Dolayısıyla bu kelimeler Türkiye Türkçesindeki şekillerinden ziyade bu lehçelerdeki şekilleri dikkate alınarak verilmelidir. Böylelikle ek kök uyumsuzluğu konusunda da başka bir bakış geliştirilecektir. Türkiye Türkçesinde dürüst şeklinde telaffuz edilen kelime Karahanlı Türkçesinde kalın sıradan ek aldığı için lehçelerdeki telaffuzu da dikkate alındığında Atebetü’l-Hakayık metninde “durustka” şeklindeki yazımı önerilecektir.