ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Cihan Doğan

DÎVÂNU LUGÂTİ'T TÜRK'TEKİ HAPAX KELİMELERE BEHCETÜ'L-HADÂYIK'TAN TANIKLAR

XI. yy.da Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılan Dîvânu Lugâti't-Türk, dönemin yazı dili olan Hakaniye Türkçesi ile henüz yazı dili oluşturamayan lehçelere dair bilgiler ve söz varlığı sunan Türk dili tarihinin eşsiz bir eseridir. Kaşgarlı Mahmud Türklerin yaşadığı bölgeleri gezerek derlediği materyal neticesinde Dîvânu Lugâti't-Türk "Türk Dilleri Sözlüğü" gibi bir eser meydana getirmiştir. Eserini sekiz kısma ayıran Kaşgarlı, derlediği bazı kelimeleri eserine almadığını, bunların çoğunun kullanımdan düşen ve terk edilen kelimeler olduğunu belirtmiştir. Bununla birlikte Dîvânu Lugâti't-Türk'te bulunan sözcüklerden bazıları tek örnektir. Dilbilimde bu tür tek örnekli yapılara ise hapax legomena denilmektedir. Büyük bir dil bilgini olan ve lehçelere ait verdiği dil özellikleri bugün XI. yüzyıl için temel ölçüt kabul edilen Kaşgarlı Mahmud'un kullanımdan düşen kelimeleri Divan'a dahil etmeyerek oluşturduğu dil derleminde tek örnekli sözcüklerin de tespit edilmesi dikkate değer bir durumdur. Tarihî lehçelere ait metinlerin söz varlığı yetersiz kaldığı için yakın döneme kadar yapılan çalışmalarda Dîvânu Lugâti't-Türk'te hapax legomena olarak gösterilen bazı kelimelerin Türk dili üzerine yapılan yeni çalışmalarla aslında hapax legomena olmadığı ortaya çıkmaktadır. Bu durumu destekleyecek en önemli referans noktalarından biri Türk dilinin önemli eserlerinden olan Behcetü'l-Hadâyık'tır. İçeriğinde lehçelere ait karışık dil özellikleri barındırmasıyla Türk dilinin "karışık dilli eserler" probleminin temel metinlerinden biri olan Behcetü'l-Hadayık, araştırmacılar tarafından Dîvânu Lugâti't-Türk'te hapax olarak gösterilen bazı kelimeleri de barındırmasıyla çok önemli bir konumdadır. Böylece hapax legomena olduğu düşünülen kelimelerin Dîvânu Lugâti't-Türk yazıya geçirilişinden -belki de uzun- bir müddet sonra başka bir eserde tekrar kullanılması hem Kaşgarlı'nın verdiği bilgilerin doğruluğunu hem de Behcetü'l-Hadayık'ın tarihî dönemler için önemini ortaya çıkaracaktır. Bu sebeple şimdiye kadar Dîvânu Lugâti't-Türk'te hapax legomena olduğu düşünülen bazı kelimelerin açıklamaları verilecek ve bu kelimelerin Behcetü'l-Hadayık'ta bulunan kullanımları cümle içindeki anlamlarıyla gösterilecektir. Bildirinin sonunda Behcetü'l-Hadayık'ın söz varlığına dair kısa bilgiler verilerek karışık dilli eserler üzerinde bazı değerlendirmelerde bulunulacaktır.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (NECİP ASIM SALONU). 12.00-12.15