ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Ceyhun Vedat Uygur

Prof. Dr., Pamukkale Üniversitesi Fen-Edebiyat Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Böl. DENİZLİ; 2) Manas Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Mütercim-Tercümanlık Bölümü, Bişkek/KIRGIZİSTAN. vuygur@hotmail.com

KUTADGU BİLİG SÖZ VARLIĞININ GÜNÜMÜZ TÜRK LEHÇELERİYLE KARŞILAŞTIRILMASI

Bugüne kadar Kutadgu Bilig üzerine pek çok araştırma yapılmıştır. Buna rağmen hâlâ onun tam olarak incelenmeyen tarafları bulunmaktadır. Bunların en önemlilerinden biri, belki ondaki söz varlığının günümüz Türk lehçelerinde ne ölçüde ve hangi biçimlerde yaşayıp yaşamadığıdır. Başka bir deyişle 11. yy. Doğu Türkçesi edebî diliyle yazılmış olan bu dev eserin kelime hazinesinin bugünkü Türk lehçeleriyle bir karşılaştırmasının yapılmamış olmasıdır. Bu konuda kısmi çalışmalar bulunsa da (mesela Anadolu ağızlarıyla karşılaştırma gibi) biz, bu bildirimizde Kutadgu Bilig’in bütün bir söz varlığını (2800’den fazla) çağdaş Türk lehçelerinden Özbek, Kazak, Kırgız ve Türkiye Türkçeleriyle şekil ve anlam bakımlarından karşılaştırmaya çalışacağız. (Özbek Türkçesi, Karluk grubunun Yeni Uygur Türkçesiyle birlikte günümüzdeki en büyük temsilcilerindendir. Kırgız Türkçesi bugün, Kutadgu Bilig’in yazıldığı coğrafyada konuşulan Türkçedir.) Bu karşılaştırma, hâlâ tartışılan Kutadgu Bilig’in hangi lehçeyle (Her ne kadar eserin 11. yy. Doğu/Karahanlı Türkçesiyle yazıldığı genel kabul görse de Karahanlı Türkçesindeki Çiğil, Karluk, Kırgız gibi lehçelerden hangisinin eserde daha baskın olduğu hususu net değildir.) yazıldığı hususuna da kısmen bir açıklama getirecektir kanaatindeyiz. Örneğin Kutadgu Bilig’de yer alan yı? (koku) sözü, günümüz lehçelerinden Özbek T’de hid, Kırgız T’de cıt, Kazak T’de iyis biçimlerinde yaşamaya devam etmektedir. Aynı şekilde Türkiye T’deki ağaç sözü, Özbek T’de yog‘och, Kırgız T’de cıgaç, Kazak T’de ağaş biçimlerindedir. Bu örneklerde sadece Kırgız T’deki cıt ve cıgaç sözleri, aslına en yakın biçimiyle kendisini korumaktadır. KB’deki “borç” anlamındaki alım sözü, tespitlerimize göre bugün yalnızca Türkiye T’de yaşamaktadır. Öte yandan KB’deki “hediye” anlamına gelen bölek sözünün Kırgız T’de belek biçiminde; “ceylan, dağ keçisi” anlamında kullanılan elik sözünün tespitlerimize göre Kırgız T’de ve Türkiye T’si ağzında yaşıyor olması anlamlı mıdır? Bu veriler, bize Kutadgu Bilig’in en çok hangi tarihî lehçelerden kelime aldığı konusundaki meseleye bir açıklama getirebilir mi? Veya yapacağımız art zamanlı-eş zamanlı karşılaştırma, 11.yydan 21.yy’a Türkçenin (özelde Kutadgu Bilig Türkçesinin) söz varlığı düzeyindeki gelişme ve değişmeleri konusunda bizi anlamlı istatistiksel verilere ulaştırabilir mi? Çalışmamız, bu soruların cevaplarını bulmaya gayret edecektir.

Anahtar Kelimeler:

Kutadgu Bilig, Söz Varlığı, Kutadgu Bilig’in Dili

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (KAŞGARLI MAHMUT SALONU). 14.15-14.30