ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Ayşegül Sertkaya

Prof. Dr., İstanbul Üniversitesi

ATEBETܒL-HAKÂYIK’IN KOSTANTİNİYYE NÜSHASI

Edib Ahmed’ın Atebetü’l-hakâyık’ının üçü tam, üçü de nüsha parçaları halinde altı

nüshası bilinmektedir.

A. Semerkand nüshası: Süleymaniye Kütüphânesi, Ayasofya Bölümü, No 4012). H. 848

[M. 1444] yılının Cumâde’l-âhir ayının evâsitinde yani ortalarında (takriben 25 Eylül 1444 ile

4 Ekim 1444 tarihleri arasında) Zeynü’l-âbidîn bin Sultân-Baht Cürcânî Hüseynî tarafından

Semerkand’da Uygur harfleri ile yazılan nüshadır.1

B. Kostantiniyye nüshası: Süleymaniye Kütüphânesi, Ayasofya Bölümü, No 4757’deki

mecmuanın 2.-69. sahifeleri arasındaki ilk metin. Atebetü’l-hakâyık metni Semerkandlı Şeyhzâde

Abdürrezzak Bahşı tarafından Kostantiniyye = İstanbul’da üstte Uygur Altta Arap

harfleri ile olmak üzere, çift alfabe ile yazılmıştır. Her sahifede 11+11 = 22 satır

bulunmaktadır. Uygur harfli metin siyah, Arap harfli metin ise kırmızı mürekkep ile

yazılmıştır. Arap harfli metin harekelidir. Atebetü’l-hakâyık metninin sonunda tarih kaydı

yoktur. Sadece temme bi’l-hayri ve’[s-s]a‘âde “Hayır ve mutlulukla tamamlandı” kaydı

bulunmaktadır. O yüzden de Reşid Rahmeti Arat B nüshasına ait ketebe kaydı verememiştir.

Ancak Atebetü’l-hakâyık’tan sonraki ikinci metin olan Mîr Haydar Tilbe’nin Mahzenü’lesrâr’ının

sonunda şu tarih kaydı yer alır. ti ri? sekiz yüz seksen tört-te tooeuz yıl ? ü’l-?ade

ay-nıoe on ye? isi-te şembi küni tama m boldı. ? utlug bol? un . ? evlet kil? ün . mihnet ki?? ün

tep şeyh-zade ‘abdürrezza k ba? ş-ı ? ostantıniyye-? e bitidi [Tarih 884’te Domuz yılının Zi’lkâde

ayının 17’sinde Şenbe günü tamamlandı. Kutlu olsun . Devlet gelsin . mihnet gitsin diye

Şeyh-zâde Abdürrezzâk Bahşı İstanbul’da yazdı]. Hicrî 17 Zi’l-ka‘de 884 tarihi Milâdî 30 Ocak

1480 tarihine tekabül etmektedir.2

Mahzenü’l-esrâr’ın sonundaki bu kayda göre Atebetü’l-hakâyık Şeyh-zâde Abdürrezzâk

Bahşı tarafından 1479 yılının sonlarında veya 1480 yılının Ocak ayı içerisinde yazılmış

olmalıdır. Çünkü mecmuada Atebetü’l-hakâyık’tan sonra yer alan Mahzenü’l-esrâr’ın ketebe

kaydında metnin 30 Ocak 1480’da tamamlandığı yazılıdır. Buna göre Atebetü’l-hakâyık Fatih

Sultan II. Mehmed’in sağlığında tamamlanmış, ancak kitabın üzerine II. Bâyezid’in mührü

vurulmuştur.

C nüshası: Topkapı Sarayı Kütüphânesi, Hazine 35552’de kayıtlı bir mecmuada

bulunmaktadır. Arap harfleri ile yazılmıştır. Metin temmet hibetü’l-hakâyık bi-‘avni’llahi’l-

meliki’l-haliki [Yaradıcı, mülk sahibi Tanrı’nın avni ile Hibetü’l-hakayık tamamlandı]

kaydı ile sona ermektedir. Ketebe kaydı yoktur.

D nüshası: Hâlen kayıp olan Uzunköprülü Seyyid Ali nüshası. Arap harfli olan yazmadan

bu güne Reşid Rahmeti Arat’ın tıpkıbasımını verdiği bir sahife örnek ulaşmıştır.

E nüshası: Hâlen Ankara, İl Halk Kütüphânesi, No 324’te kayıtlı (Kitâbü’l) Zevâcirü’şşeyh

başlığı altında kayıtlı olan yazmadadır. Yazmanın dört sahifesinin (154b-155a-155b-

156a) tıpkıbasımı R. R. Arat tarafından verilmiştir. Metin kısmen üstte Uygur altta da Arap

harfleri ile olmak üzere, çift alfabe ile yazılmıştır.

F nüshası: Berlin, Brandenburg Bilimler Akademisi, TI TM 287 bulunma işaretli yazma

parçası U 6103’ün a yüzünde Atebetü’l-hakâyık’ın 437.-440. satırlarına tekabül eden Uygur

harfleri ile yazılmış 4 mısra. Metin I. Turfan seferinde Dakyanus şehri’nde bulunmuştur.

Yazmanın B yüzündeki Farsça ve Moğolca metin ise Osman Fikri Sertkaya tarafından 2018

Ocağında Klaus Röhrborn Festschrift’te yayımlanmıştır. “Verstexte in Türkisch, Persisch und

Mongolisch in einem Fragment aus Dakianusschahri, geborgen von der Ersten Turfanexpedition:

U 6103 (T I TM 287)”.

Biraz da Kostantiniyye yazmasının müstensihi Şeyh-zâde Abdürrezzak Bahşı üzerinde

duralım. Şeyh-zâde Abdürrezzak Bahşı Semerkand’lı bir kâtib (bahşı) dır. Fâtih Sultan II.

Mehmed tarafından Semerkand’dan İstanbul’a davet edilmiş, Osmanlı Sarayı’nda II. Mehmed

ile oğlu II. Bâyezîd’in maiyetinde çalışmış, Doğu Türkleri için Uygur harfli metinleri kaleme

almıştır. Bunlardan en eski tarihlisi 1473 yılında Uzun Hasan Bey ile yapılan savaşın

hikâyesini anlatan Fatih Sultan Mehmed Han yarlığıdır.

Şeyh-zâde Abdürrezzak Bahşı İstanbul’da Edib Ahmed’in Atebetü’l-hakâyık’ını, Mîr

Haydar Tilbe’nin Mahzenü’l-esrâr’ını, Lutfî ile Sekkâkî’nin gazellerini, Alî Şîr Nevâyî’nin bazı

şiirlerini üstte Uygur, altında da Arap harfleri ile olmak üzere, çift alfabe ile, yazmıştır.

Şeyh-zâde Abdürrezzak Bahşı için Fenârî-zâde Kadı Alâeddîn Alî, Semerkand’dan, Tokat

üzerinden, Uygur harfli bazı yazmaları getirtmiştir. Bunlardan birisi Kutadgu Bilig’in Uygur

harfli Herat yazmasıdır. Kutadgu Bilig’in Uygur harfli bu yazmasının sonunda şu kayıt

bulunmaktadır. ti ri? -?a sekiz yüz yitmiş to? uz-ta yılan yıl bu ? utadg u biligi kitab-nı

‘abdürrezza? şeyh-za de ba? şı üçün istambul-ta to?a?? ın fena rÿ og lı ?azÿ ‘alÿ bitig yiberip

keltür? -i-ler . müba rek bol?un . devlet kil? ün . mihnet ki??ün [ 879 tarihinde, Yılan yılında,

bu Kutadgu Biligi kitabını Abdürrezzak Şeyh-zâde Bahşı için Fenârî oğlu Kadı Ali, İstanbul’dan

mektup göndererek, Tokat’tan getirttiler. Mübârek olsun . Devlet gelsin . Mihnet gitsin]”.

Şeyh-zâde Abdürrezzak Bahşı bu yazmanın son sahifesine Uygur harfleri ile 5 tuyug

yazmıştır. Bu beş tuyugdan kendisi için yazdığı tuyug şöyledir:

Bir sözüm bar sen bigi çın deliga

İmdi barmış sen cuhu? lar sarıga

Ba? şılar saoea birür mü ya? şı yer

Dünyede bardıoe cehennem nârıga

“Senin gibi gerçek bir deliye bir sözüm var.

Şimdi sen Anadolu ülkesine gitmişsin.

Anadolu katipleri sana güzel yer verir mi?

Dünyada iken Cehennem ateşine gitmiş oldun”.

Sayfanın altında Bahşı Belgüsi başlığı ile aşağıdan yukarıya doğru Uygur harfleri ile Çın

Belgüm Şeyh-Zâde yazılmıştır. 3

Bildiride Kostantiniyye yazmasının müstensihi Şeyh-zâde Abdürrezzak Bahşı ve eserleri

hakkında daha geniş bilgi sunulacaktır.