ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Vügar SULTANZADE

Prof. Dr. , Doğu Akdeniz Üniversitesi

Atebetü’l-Hakâyık’ta Bir Emir Eki

Atebetü’l-Hakâyık’ta teklik ikinci şahıs emir kipi için üç farklı morfem kullanılmıştır. Bunlardan biri sıfır morfem (eksiz biçim), ikincisi -GIl, üçüncüsü ise -A morfemidir. İlk iki biçimden hem Atebetü’l-Hakâyık’ta hem diğer Karahalı Türkçesi kaynaklarında üçüncüye nazaran daha çok istifade edilmiş ve emir kipi söz konusu olduğunda literatürde de bunlara daha çok yer verilmiştir. Üçüncü morfemi ise ayrıca ele alan bir araştırma bugüne kadar yapılmamıştır. Sonuçları bildiride sunulan araştırmanın amacı işte bu morfemi incelemek, onun Atebetü’l-Hakâyık başta olmak üzere Karahalı Türkçesindeki işlevini, niteliğini belirlemek ve çağdaş Türk lehçeleri ve ağızlarında onun izlerini oratya koymaktır.

-A morfeminin var olduğunun – uzun açıklamalar verilmeden - sadece not edildiği ve örnekler gösterildiği birkaç makale ve kitapta, emir ekleri sırasında ele alınsa da ondan genellikle kuvvetlendirme veya pekiştirme edatı olarak bahsedilmiştir. Meseleye böyle bir yaklaşımın mantığı şudur: -A eki olmadan da fiil kökü veya gövdesi zaten emir belirtir; dolayısıyla, söz konusu morfemi bir pekiştirme unsuru olarak görmek gerekir. Ancak Atebetü’l-Hakâyık’taki ve diğer kaynaklardaki örneklerden görüldüğü üzere, -A eki (-Gıl eki gibi) bir emir pekiştirme değil, emir yumuşatma işlevine sahiptir. Emir kipi (imperatif) sadece emir, buyruk belirtmez; rica, öneri, tavsiye vs. de belirtir.

Atebetü’l-Hakâyık’taki örneklerde -A eki her zaman tavsiye, nasihat işlevinde kullanılmıştır. Meselâ:

isiz ?ılgan erke sen edgü ?ıla

keremniñ başı bu erür ked bile

‘Kötülük yapan adama sen iyilik yap, keremin başı budur, iyi bil.’

Tabii, sırf buna dayanarak -A ekine “tavsiye” morfemi denemez, çünkü: a) tavsiye işlevi her zaman bu ekle ortaya çıkmaz, eksiz biçim ve -Gıl morfemi de tavsiye ifade edebilir; b) tavsiye, sonuç itibariyle emir kipinin işlevlerinden biridir.

Söz konusu morfem sadece ikinci şahıs emir için kullanılmıştır. Bu sınırlama, morfemin edat değil, bir emir eki olduğunu gösteren başlıca kanıttır. Bildiride diğer kanıtlar da sunulacak, morfemin gerçek a edatından farkları sıralanacaktır. Söz konusu ekin tarihi seyri ve çağdaş dönemde tespit edilen izlerinin kullanımı ve işlevleriyle ilgili, Karahanlı dönemiyle karşılaştırılarak verilen bilgiler bildiride ayrıca yer alacaktır.