ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Burabiye Recebova Tangirovna

Doç. Dr.

YESEVÎ, NEVAYİ VE BESMELE

BİSMİLLÂHİR RAHMÂNİR RAHÎM; âyeti kerime, besmeledir. Kur’ân-ı Kerim’in Tevbe sûresi dışında bütün sûreler bu âyeti kerime ile başlar. Besmele hakkında Müddessir sûresinin 30.âyetinde: “Üzerinde ondokuz (muhafız melek) vardır” buyurulur. Tasnif âdabına göre klâsik edebiyatta sanatçının eserine bu âyetle başlaması şarttı ve eserlerde söz konusu âyete ayrı bir bölüm, mukaddime, önsöz ayırılmıştır. Mevlâna Celaleddin Rumî de muazzam eseri Mesnevî’ye besmele ile başlar. Bağımsızlığa kadar verilen yapıtlariçinde bulundurdukları besmele kaldırılarak neşredildi. Nazımda esas itibarıyla “Bismillah” şekli kullanıldı. Buna örnek olarak, Ahmed Yesevî’nin Divanı Hikmet’indeki 1, 14 ve 16. hikmetleri gösterebiliriz. Örneğin1. hikmette:

“Bismilloh” deb bayon aylay hikmat aytib,

Toliblarga duru guhar sochtim mano.

Riyozatni qottiq tortib, qonlar yutib,

Man daftari soniy so‘zin ochtim mano.

Ali Şir Nevayi de bütün eserlerine bu âyeti kerime ile başlar. Hamse’ye, özellikle de Hayret ul-Ebrar’a bu gelenek doğrultusunda başlar ve âyetteki 19 harfi (Arapça yazıyı) “hurufi mahazin” sanatı ile yüksek maharetle nazmeder. İslamda her işin (sanatın) “Rahmân ve Rahîm olan Allahîn adıyla” başladığına dikkat çeker. Yüksek bir coşkuyla, güzel teşbihlerle ifade ve şerh eder. Şerhleri cihan timsali ile açıklar, benzetir, “cihan riştesi” ve “can riştesi”ifadelerini kullanır. Bu kelimenin insanın hayatındaki önemini; dil, kalp, ruh, zihin, iman ve gayrete yaşam verme gibi mucizevi gücünü; ilahi kudretini kendine özgü bir yöntemle öyle ifade eder ki bu bölüm Hamsecilik tarihindeki nadide bir edi olarak nitelendirilebilir:

Bismillohir-rahmonir-rahim,

Rishtag‘achektinechadurriyatim.

Hardurangajavharujondinfuzun.

Qiymataroikkijahondinfuzun.

Rishtasixudiqdijahonrishtasi,

Demajahonrishtasi, jonrishtasi.

Söz konusu besmele Hamse’nin diğer dört destanı için de geçerlidir. Bölümün sonunda Ali Şir Nevaî müracaat sanatı vasıtasıyla kendine ve kalemine hitap edereksanatsal seferini, yani Hamse yazmaya başladığını beyan eder. Dua ve hikmet dolususade bir dillebeyt-ül gazel yaratır. Önemlisi, her insan söz konusu beyiti yaşamının kuralı haline getirmelidir:

Yo‘lyomonuyaxshisidin yemag‘am,

Bismilloh, deguluqo‘yg‘ilqadam.

Söz konusu âyet için ayrılan bölüm ve bu şekilde şerhi edilen besmele sadece Nevayi’ye özgü olup diğer sanatçıların eserlerinde rastlanmaz. Büyük Nevayi Nasayim ul-Muhabbet adlı tezkiresini de besmele ile başlar. Ama eser içinde besmele bir yerde, yani Şeyh Cüneyd’in ibn Fergani adiyla taninmiş Şeyh Ebu Bekir Vasıtî’ye yazdığı mektubunda: “Bismillâhirrahmânirrahîm. Sana Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi olsun ey Ebu Bekir! Allah bizlere ve sana âfiyet versin!..”, diye yazdığını da görebiliriz.

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 16.30-16.45