ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Şahru Pilten Ufuk

Dr. Öğr. Üyesi, Sakarya Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, sspilten@gmail.com

DİL PLANLAMASI BAĞLAMINDA YÛSUF HAS HACİB ve KUTADGU BİLİG

Türkler tarih boyunca çok çeşitli dinlere mensup olmuştur. Yeni bir dine geçiş bireylerin düşünce biçimlerini bütünüyle yapılandıran, yeme içme alışkanlıklarından temizlik kültürüne günlük hayatın her alanını baştan aşağıya yeniden şekillendiren, yönetim, mimari, sanat, edebiyat gibi toplumla ilgili her alanı etkileyen bir dönüşümdür. Bu tarz toplumsal ve kültürel değişimler beraberinde dilde mevcut bulunmayan muazzam sayıda yeni kavram için eş zamanlı olarak karşılık bulma ihtiyacını getirir. Bu kavramları karşılamak için, girilen kültür halkasına ait kelimelerden istifade edilerek alıntı yapılması dil bilimsel açıdan normal karşılanan bir olgudur. Bununla birlikte eski Türkçe metinlerin kelime hazinesi incelendiğinde, Türklerin inanç sistemlerinde meydana gelen köklü değişimleri dillerine başarılı bir şekilde adapte edebildiği anlaşılmaktadır. Köken bilgisi çalışmaları sonucunda Köktürk yazıtlarında alıntı kelime oranının %1’in altında olduğunu belirlenmiştir. Eski Uygur Türkçesi dönemi eserlerinde ise Buddhist ve Maniheist kültür çevresine girilmesine ve yeni bir dini öğrenmek ve öğretmek maksadıyla çok sayıda metin çevirisi yapılmasına karşın alıntı kelime oranının %2 ile %5 arasında olduğu görülmektedir.

Türkçe kelime kullanımındaki hassasiyet erken dönem İslami Türk çevresinde de sürdürülmüştür. Bu bilinçli çabanın sonucu Kutadgu Bilig’de alıntı ögelerin oranı %1,9 ile sınırlı kalmıştır.

Bu bildirinin iki temel amacı bulunmaktadır. Birincisi Yûsuf Has Hacib’in yalnızca bir devlet adamı, kalemi güçlü bir edip ve şair olmakla kalmayıp aynı zamanda dilin sistematiğini son derece iyi bilen ve bunu kelimelerin anlam özelliklerini değiştirmekte ustalıkla kullanan bir dil planlamacısı olduğunu ortaya koymaktır. İkincisi ise Kutadgu Bilig’in Türkçe kelimelere Müslüman anlamlar ve çağrışımlar yüklenmesinde üstlenmiş olduğu önemli rolün altını çizmektir. Bu doğrultuda Buddhist Türk çevresinde temel dinî kavramlara karşılık olarak kullanılan Türkçe kelimeler örneklem olarak alınmış ve seçilen kelimelerin Kutadgu Bilig’deki kullanımları incelenmiştir. Bu kelimelerin sahip olduğu belirgin Budist çağrışımları yok etmek, onlara İslami anlamlar yüklemek ve bu kelimeleri Müslüman Türk dünyasına kazandırmak için Yûsuf Has Hacib’in uygulamış olduğu yöntemler üzerinde ayrıntılı biçimde durulmuştur.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (KAŞGARLI MAHMUT SALONU). 14.30-14.45