ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Arzu Çiftoğlu Çabuk

CÜMCÜME SULTAN HİKÂYESİNİN HAREZM TÜRKÇESİ NÜSHALARI ÜZERİNE

Peygamber hayatlarını anlatan kıssalar, evliya menkıbeleri, din büyüklerinin efsaneleştirilmiş kişiliklerini ve kahramanlıklarını anlatan eserler, Türk edebiyatında hikâye türünün ilk örnekleri sayılır. İslamiyet’in yayılmasında etkili olan ve yalın bir dille kaleme alınan bu ilk örneklerde amaç; insanları dini yönden bilgilendirmek, onların ahlaklı, olgun insanlar olmalarını sağlamaktır.

Halk tarafından çok sevilmiş olan dini konulu manzum hikâyelerden biri de Cümcüme Sultan’ı konu alandır. Bu hikâyede, dünyada sultanken İlyas peygambere inanmadığı için tamuda işkence gören ancak cömert olması, fakirleri koruması ve insanlar arasında ayrım gözetmemesi sebebiyle affedilerek Allah’ın izniyle İsa peygamber tarafından diriltilen bir kuru başın başından geçenler anlatılır.

Türk edebiyatında Cümcüme Sultân destanı hakkında ilk bilgiyi Fuat Köprülü verir. Köprülüözel arşivinde bulunan mensur bir Cümcüme Sultan hikâyesinde H. 770 yılında, Hüsam Kâtib tarafından Mogal diliyle yazılmış bir Cümcüme Sultan hikâyesinin varlığından bahseder ve bu metnin, Kırım Hanı Sahip Giray Han bin Hacı Giray Hanın emriyle Türkçeye çevrilmiş olduğunu yazar.

Cümcüme Sultan hikâyesinin rağbet görmesi, farklı sahalarda manzum ve mensur çok sayıda varyantının ortaya çıkmasına zemin oluşturmuştur. Bu bildiride Cümcüme Sultan hikâyesinin Harezm Türkçesi ile yazılmış üç nüshası hakkında bilgi verilecektir. Bu nüshalarından ikisi St. Peterburg Russian Academy of Sciences’ta, biri Kazan Devlet Üniversitesinde kayıtlıdır.

St. Petersburg I nüshasının ilk sayfası eksiktir. Metin, Qanı İbrâhim Edhem ol kebîr /Kim özin sul§an iken qıldı faqîr beytiyle başlar. Nüshanın sonunda Cümcüme Sultan destanının, Hüsam Kâtib tarafından H. 770 yılında yazıldığı bilgisi yer alır.

St. Petersburg II nüshasının başlığı yoktur, metin Bismillahirrahmanirrahim diye başlar. Bu nüshanın sonunda Cümcüme Sultan destanının, Hüsam Kâtib tarafından H. 777 yılında yazıldığı belirtilmiştir.

Kazan nüshası da bir başlığa sahip değildir, metin Bismillahirrahmanirrahim diye başlar. Nüshanın sonunda istinsah yılı olarak H.1274 verilmiştir.