ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Şakir İbraev

Prof. Dr., AVRASYA ÜNİVERSİTESİ, ASTANA / KAZAKİSTAN

ORTA ASIRDAKİ TÜRK YAZI ESERLERİNDE YER ALAN TÜRKÇE PROTOTİP KAVRAMLARININ TANIMI

Türk İslam dünyasındaki ilk yazılı eserlerinde portotipik anlamları önemli yer almıştır. Karl Yung’un açıklamalarında arketip evvel zamandaki insanların psikolojisindeki her zamanki alışkanlıklar ve yapı sisteminden oluşan anlamlardan, fikirlerden, hayallerden, görüntülerden oluşur. Bunun gibi kavramlar Türklerde Sakalar devrinden itibaren mitolojide ve folklorda her zaman tekrarlanmaktadır. Onları biz erken ve orta çağlardaki Türk yazıtlarında da karşılaştırıyoruz.

1.Adil başkan tipi. Sakalar devrinden itibaren efsane ve kahramanlık destanlarda her zaman karşımıza çıkan hem kahraman, hem akıllı, hem adil başkan – mükemmel şahsiyet. Devletin, halkın durumu ve geleceği bu şahsla bağlıyor. Onun için eski zamanlardan itibaren örnek alabilen önder tipi arketipik gerçi işaretlere sahiptir.

Saka devrinin kahramanı Alp Er Tonga (Afrasiyab) “Divani Lügat İt Türk’te” tekrarlanıyor. “Kutadgu Bilig’te” ise adaletli önder meselesi tekrar görünmektedir. Dev, önder, adil bir kral, kahraman tiplerinde portotip anlamı tamammen bir araya geliyor.

2.Çift anlamlı motifi. Sakalar devrinden itibaren iyilik ve kötülük, ömür ve ölüm, birlik ve ayrılık, kahramanlık ve korkaklık çift anlamlı kavram olarak görünmektedir. K.Levi-Stros’un açıklamalarında ikili muhalefet Türk yazıtlarında devamlı tekrarlanan yapısal sistemdir. Orta çağlardaki ahlaki didaktik edebiyatın sanatsal özelliklerinden bu çizim özel bir yer almaktadır.

3.Hayat – kısadır, iyilik yapmak – ebedidir. Bu arketipik anlamın kendi devrine göre anlamı değişiyor ama yapısı aynıdır. İyilik yapmak her devirde, her toplumda çeşitli değerleriyle, sosyal anlamıyla takdir edilmektedir ve kendi zamanına göre değişiyordur. Ama yapı sistemi değişmeden geliyor. İyi bir işi yapmak – her insanın hayatındaki amacıdır. “Kutadgu Bilig’de” bu örneğin izi gerçek olarak gösterilmiştir.

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (KAŞGARLI MAHMUT SALONU). 16.00-16.15