ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Özen Yaylagül Üstünel

“Karahanlı Sahası Metinlerinde “İnsanlık” Kavramı”

Kavram, ortak özellikler taşıyan bir dizi nesne, olay veya durum için genel bir ulam adı; özellikle de bir ulama karşılık gelen ve o ulamın temel özelliklerinden oluşan soyut, genel bir düşünce; nesne, varlık ya da oluşun anlamını, hangi grup veya ulama ait olduğunu, ne işe yaradığını vb. hatırlamak ve anlamak için kullanılan zihinsel bir temsil olarak tanımlanabilir. Bu bildiride, Karahanlı sahası metinlerinde “insanlık” kavramı ve Türk dilinde onunla aynı kavram alanı içinde yer alan bazı kelimeler ve onların anlam alanları belirlenmeye çalışılacaktır. Karahanlı sahasında “insanlık” kavramını en iyi açıklayan metin XI. yüzyılda Yusuf Has Hacib tarafından yazılmış olan Kutadgu Bilig’dir. Kutadgu Bilig’de insan ve insanlık kelimelerine rastlanmazken “insanlık” kavramının göstereni olarak kişilik kelimesi tespit edilmiştir. Karahanlı sahasında Edip Ahmed bin Mahmut tarafından XII. yüzyıl sonu veya XIII. yüzyılın ilk yarısında kaleme alındığı düşünülen ahlakla ilgili öğretici bir eser olan Atebetü’l-Hakayık’ta da kişilik kelimesi “insanlık” kavramının göstereni olarak kullanılmıştır. Ahmet Yesevî’nin Hikmet tarzındaki şiirlerinde kişi kelimesi yer alır, fakat kişilik veya insanlık kelimeleri geçmez. XI. yüzyılda aynı sahada ve yine Hakaniye Türkçesiyle Kâşgarlı Mahmud tarafından yazılmış olan Divanü Lugati’t-Türk’te kişi kelimesi ‘kişi, adam, insan, kimse; halk; karı, kadın’ anlamlarıyla yer alırken insan ve insanlık kelimeleri ile Kutadgu Bilig’de tespit edilen kişilik (kişi+lik) kelimesine rastlanmaz. Kişilik kelimesindeki +lik biçimbirimi Türkçede işlek olarak kullanılan bir isimden isim yapım ekidir ve bu örnekte kişi sözcüğünden soyut bir ad türetmek için kullanılmıştır. Soyut adlar, gösterilen ve göstereni olan, göndergesi olmayan dil unsurlarıdır; yani beş duyu organıyla algılanamayan, ancak zihin ve düşünce dünyamızda var ettiğimiz soyut kavramların adıdır. Soyut kavramlar varlığı kelimeyle sıkı sıkıya bağlı olan kavramlardır. Bu kavramların göstereni durumundaki soyut adların ne demek istediğini anlamak için bağlamsal bir değerlendirme yapmak gerekir. Bu bildiride Karahanlı sahasında “insanlık” kavramını karşılayan kişilik soyut adı, bağlamı içinde ele alınacak, Türkiye Türkçesinde aynı kavramsal alan içinde yer alan kişilik, adamlık ve insanlık soyut adları ile XI. yüzyıldan günümüze kişilik kelimesindeki anlam değişimlerine de değinilecektir.

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (KAŞGARLI MAHMUT SALONU). 16.15-16.30