ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Çiğdem Usta

NEHCܒL-FERADİS’TE “EMİR KİPİ” VE “EMİR KİPLİĞİ”

Sosyalleşmenin anahtarı, etkinlikleri düzenleme ve yönetmenin dinamik bir yolu olan, en küçüğünden en büyüğüne tüm birliklerde kurucu/düzenleyici rol oynayan emir; ceza ve yaptırım gücüne sahip bir kaynaktan çıkan, kendi kapsama alanı içindeki yeterli bir eyleyiciye yönelen, gerçekleşebilir, geleceğe yönelik, yapılması mecburi isteklerdir. Bilgisayar bilimlerinden hukuka kadar pek çok sahada öne çıkan emir ifadelerinin dil incelemelerinde önemli bir yeri olduğu muhakkaktır. Emir, dil alanında farklı perspektiflerle ele alınmaktadır. Geleneksel dilbilgisinde bu perspektifin çoğunlukla biçimsel olduğu söylenebilir. Bu yaklaşımda, temel işlevinin buyruk vermek olmasının da etkisiyle emir, “emir kipi” ile sınırlanmış durumdadır. Ancak “emir kipi” almış ama buyurmayan veya “emir kipi” almamış fakat buyuran ifadeler, bu yaklaşımın çelişkisi olmuştur. Diğer yandan son yıllarda ortaya çıkan ve emri bir kiplik olarak ele alan değerlendirmeler de mevcuttur. Emir kipliği yaklaşımı, emrin dile yansımasını çok daha geniş bir çerçevede ele aldığı için geleneksel dilbilgisindeki çelişkiyi üretmemektedir. Buna göre emir, dilde dilbilgisel, sözlüksel, sözdizimsel, söyleme dayalı olmak üzere pek çok işaretleyici ile işaretlenebilmektedir. Yani “emir kipi” emrin tek kodlayıcısı değildir. Bağlam ve konuşma dilinde vurgu-tonlama emir ifadelerinin önemli belirleyicileridir. Emri tüm yönleriyle ortaya koyabilmek adına hem eş zamanlı çalışmalar hem de art zamanlı çalışmalar yapılmalıdır. Çağdaş ve tarihi Türk lehçelerinde, çeşitli Türk dili yadigârlarında emir işaretleyicilerini tespit etmek gereklidir. Bu anlamda önemli eserlerden biri de, Karahanlı ve Çağatay Türkçesi arasında bir geçiş dönemi olan Harezm Türkçesini temsil eden Nehcü’l-Feradis adlı “kırk hadis” kitabıdır. Nehcü’l-Feradis, dilin değişim ve gelişim sürecini değerlendirmede madde başı olması gereken bir geçiş dönemini temsil etmesi ve yazarın hayatta olduğu bir zamanda istinsah edilen nüshasının varlığı nedeniyle art zamanlı çalışmalar açısından önemli bir noktada durmaktadır. Ayrıca dini-didaktik bir eser olması da, emir bağlamı yaratması açısından dikkate değerdir. Bu çalışmada Nehcü’l-Feradis’te emir kipi ve emir kipliği irdelenecek, emir kipliğinin işaretleyicileri ile “emir kipi”nin emir dışındaki işlevleri belirlenmeye çalışılacaktır.