ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Alimcan İnayet

Prof. Dr., Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü öğretim üyesi, E-mail: alim1962@hotmail.com

Atebetü’l-Hakayık’ta Geçen bişi Sözcüğü Üzerine

Atebetü’l-Hakayık’ta “bahalıg dinar ol biliglig kişi / bu cahil biligsiz bahasız bişi/biliglig biligsiz kaçan teng bolur / biliglig tişi er cahil er tişi” dizelerinde geçen “bişi” sözcüğünü Arat “akçe, pul” diye açıkladıktan sonra bir soru işareti bırakmıştır. Bu sözcük eserin Uygurca tercümesinde “yamak” (< yarmak) diye açıklanmıştır. Bilimlik kişi kımmetlik dinardur / bilimsiz nadanlar kımmetsiz yamaktur. Ancak ne Uygur Türkçesinde ne Türkiye Türkçesinde para ya da para birimi anlamında bişi sözcüğü görülmemektedir. Ahmet Temir bu sözcüğü Moğolca busu > busi, buşi, bişi sözcüğüne dayandırmış ve “başka, başka türlü” şeklinde anlamlandırdıktan sonra söz konusu dizeleri “Pahalı dinardır, bilgili kişi / Bu cahil ise, bilgisiz, değersiz ve başkadır” şeklinde aktarmıştır ki, bu bağlama pek uymamaktadır. Bize göre, “bahalıg dinar” ifadesinin tezadı olarak geçen “bahasız bişi” ifadesindeki bişi sözcüğü Arat’ın belirttiği gibi akçe, para, pul ile ilişkili olmalıdır. Çünkü burada İdikut Uygur dönemine ait atasözlerinden erdemlig kişi erdini birle tüz ol / erdemsiz kişi etük içindeki ulyak birle tüz ol “Faziletli insan cevherle birdir / Faziletsiz insan çizme içindeki taban astarı ile birdir” ve buyanlıg kişi burkanlar birle tüz ol / buyansız kişi buk bakır biğrle tüz ol “İyilik yapan insan burkanlarla birdir / iyilik yapmayan insan boş bakır ile birdir” örneklerinde olduğu gibi pahalı, değerli bir şey ile en değersiz bir şey karşılaştırılmaktadır. Dolayısıyla bu cahil biligsiz bahasız bişi dizesindeki bişi sözcüğü en değersiz bir şeyi ifade etmesi gerekir. Bize göre, bişi sözcüğü Farsça peşiz ???? sözcüğü olmalıdır. Bu sözcük Farsça-Türkçe Sözlük’te “bakır akça, mangır” diye açıklanmışken, Çağatay Dilinin Açıklamalı Sözlüğü (Çağatay Tilining İzahlık Luğıtı) nde “1. Değersiz (erzimes). 2. Bozuk para (parça pul), ufak para (uşşak pul)” şeklinde açıklanmaktadır. Arat bişi sözcüğünü akçe, pul diye açıklarken her halde bu sözcüğe dayanmış olmalıdır. Bu durum Ahmet Temir’in bu sözcükle ilgili görüşlerini geçersiz kılmaktadır. Ancak Farsça peşiz ???? sözcüğünün nasıl olup da bişi şeklini aldığı meselesi açıklanmalıdır. Bildirimizde bu soruya cevap aramaya çalışacağız.

Anahtar Sözcükler: Reşit Rahmeti Arat, Atebetü’l-Hakayık, bişi, Edib Ahmet Yükneki, Ahmet Temir, Kaşgar tili

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 09.00-09.15