ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Yavuz Köktan-Elif Küçüker

1. Sakarya Üniversitesi Fen Edb. Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü
2. Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü

KUTADGU BİLİG’DE TOPRAK(YER) KAVRAMI

Kutadgu Bilig, 11. Yüzyılda 1069-1070 tarihinde ilk Müslüman soyu olarak kabul edilen Karahanlılar döneminde Balasagunlu Yusuf Has Hacib tarafından yazılmış Türk İslam kültürünün ilk manzum eseridir. Eser, Türk İslam kültürünün barındırmış olduğu kültürel öğeleri yazıldığı dönemden günümüze kadar ileten bir köprü görevindedir. Bu denli önemli bir eseri yazan Yusuf Has Hacib’i bize en iyi anlatan da yine eserin kendisidir. Eserin satırları arasında ilerledikçe Yusuf Has Hacib’in din, dil, ekonomi, siyaset, felsefe, gök bilimi, hukuk gibi farklı sahalarda kendini çok iyi yetiştirmiş olduğunu ve Türk İslam kültürüne her yönüyle hâkim olduğunu görmekteyiz.

Toprak (yer) kavramı, tarihler boyunca Türk milletinin hayatında yer alan en önemli kavramlarından biri olmuştur. Dünya sahnesinde, insanoğlunun topraktan gelip toprağa dönme inancıyla beraber, hayatını sürdürebilmek adına toprağa muhtaç olması ve toprağın Türk kültüründe güçlü olmayı sembol etmesi, toprağın hayatımızdaki yerine dair önemini gösteren noktalardan sadece bir kısmıdır. Türk kültüründe, aynı zamanda bereketin sembolü olan toprak, sembol ettiği maddi ve manevi anlamlarla Türk medeniyetinin önemli unsurlarından birisidir.

Yapmış olduğumuz bu çalışmada Yusuf Has Hacib gibi güçlü bir kaleme sahip olan bir ustanın eserinde yer alan ‘toprak-yer’ kavramı üzerinde durulmuştur. Çalışmada öncelikle toprak(yer) kavramının Türk kültüründeki yerine kısaca değinilerek daha sonra Kutadgu Bilig içerisinde kavramın geçmiş olduğu satırlar tespit edilmeye çalışılmıştır. Tespit edilen beyitlerde, toprak(yer) kavramının hangi sıfat ya da kelimelerle bir araya geldiği ve hangi anlamlara büründüğü belirtilerek bu tespitlerin Kutadgu Bilig gibi önemli bir yapıtın tümü içerisindeki kapladığı yerin anlamsal açıdan yorumlanmasına çalışılacaktır.

Eski Türk medeniyetinden günümüze kadar insan hayatında önemli bir yere sahip olan toprak (yer) kavramı Yusuf Has Hacib’in yazmış olduğu bu büyük eserde farklı anlam ve kullanım şekilleriyle karşımıza çıkmaktadır. Eser içerisinde ‘toprak’ kelimesi, aynı anlamı karşılayacak şekilde ‘yer‘ kelimesi olarak da kullanılmıştır. Yusuf Has Hacib, ‘toprak (yer)’ kelimesini elbette ki tesadüfi bir şekilde değil aksine bilinçli olarak kimi zaman kavramı sıfatlaştırıp, kimi zaman önüne sıfat olarak başka bir kelime seçerek kullanmıştır. Toprak kelimesi, eserde sözlük anlamıyla karşımıza çıktığı gibi deyim içerisinde yer aldığı da görülmüştür.