ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Tuğba Poçan

Yrd. Doç. Dr., Başkent Üniversitesi

ATABETܒL-HAKAYIK’TA BİRLEŞİK CÜMLE YAPILARI: Kİ’Lİ (KİM) CÜMLE ÖRNEKLERİ

Birleşik cümle sınıflandırılması bakımından tam bir birliğin olmadığı alanlardan birisidir. Bazı araştırmacılar, fiilimsilerle kurulan cümlelerin birleşik cümle oluşturduğu üzerinde dururken bazı araştırmacılar, bu yapıların basit cümle oluşturduğunu savunur. Bu açıdan birleşik cümle üzerinde pek çok farklı görüş barındıran konular arasında yer alır.

Basit cümle yapısına yatkın olan Türkçenin birleşik cümle yapısını ilk metinlerde daha çok güçlü fiilimsi sistemiyle sağladığı görülmektedir. Daha sonra farklı dini inançların benimsenmesinden dolayı Uygur Türkçesi döneminde çeviri eserlerle Türkçeye ki’li birleşik cümle örnekleri girmeye başlar. Türkçede tam karşılığı bulunmayan ki’li birleşik cümle yapıları Hint-Avrupa dillerinden kopyalanmıştır. Bu yüzden Türkçenin temel cümlenin sonda bulunduğu yan cümleciklerin başta yer aldığı cümle yapısına aykırı bir durum söz konusu olur. Çünkü Türkçede temel cümle sentaks bakımından sonda yer alır.

Türkçeye Uygur Türkçesi döneminde girmeye başlayan ki’li yapılar Türkçede soru zamiri olan kim’li yapılarla bir süre birlikte kullanılır. Daha sonra ki kim’in görevini de üstlenerek etkinliğini artırır. Uygur Türkçesi döneminden hemen sonra Karahanlı Türkçesi döneminde yazılmış Atabetü’-l-Hakayık da bu anlamda bizim için geçiş döneminin özelliklerini yansıtması bakımından önemlidir. Bu dönem Uygur Türkçesi döneminden sonra İslamiyet’in kabulüyle başlar. Bu dönem eserleri genel anlamda geçiş döneminin özelliklerini yansıtır. Ki’li ve kim’li yapılar bu geçiş sürecinde birlikte kullanılmıştır. Bu sebeple Karahanlı Türkçesi dönemine ait eserler Eski Türkçe döneminden sonra bütünlüğü görmek açısından oldukça önemli bir yere sahiptir. Bu bağlamda, Kırk beyit ve yüz bir dörtlükten oluşan ilk dönem Türkçe İslami eserlerinden Atabetü’l-hakayık da önemli bir yere sahiptir. Çalışmamızda, birleşik cümle yapıları ve daha çok birleşik cümle türlerinden ki’li (kim) cümle örnekleri ele alınmaya çalışılacaktır. Beyit ve dörtlüklerden oluşan yapıtta birleşik cümlelerin bu iki farklı nazım biçimi için kullanım şeklinde farklılık olup olmadığı tespit edilmeye çalışılacaktır. Eser hem beyit hem de dörtlük sistemini kullanması bakımından da dikkat çekicidir. Eserde birleşik cümle örnekleri incelendikten sonra ki’li birleşik cümlelerin günümüz kullanım alanında yaşadığı bazı farklı kullanım biçimleri de ele alınarak değerlendirilmeye çalışılacaktır.