ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Timur Kocaoğlu

Prof., Michigan State University (ABD)

Karahanlı Döneminden Sonra Türk Dili ve Edebiyatına Ne Oldu: İki Yüzyıllık Boşluk?

11. ile 12. yüzyıllar arasında yazılıp da bugüne dek elimize geçmiş olan çok az sayıdaki ilk İslami Türkçe eserler, Karahanlı dönemi ürünleri olarak sayılmaktadır: Kuran’ın ilk Türkçe çevirileri, Kutadgu Bilig, Divanü Lugati’t-Türk, Atebetü’l-Hakaik, Divan-ı Hikmet gibi. Karahanlı Devleti dönemindeki yüksek uygarlık düzeyinde, Karahanlı hakanların beylerin şehircilik, mimarlık, sanat, bilim yanında Türk dili ve edebiyatına verdikleri önemi, şair ve yazarları devlet korumasına alarak onları bu alanda başarılı eserler vermelerine özendirmelerini de düşündüğümüzde, bugün elimizde olan gerçekten çok az sayıdaki Türkçe eserin Karahanlı dönemini tam yansıtamayacağını çok iyi anlarız

Bu konuda üç önemli soru yanıt aramaktadır: Birincisi, Karahanlı döneminde (840-1212) yazılmış olan başka Türkçe eserlere ne oldu? İkincisi, 1069’da yazılan Kutadğu Bilig’in asıl elyazması neden elimizde yoktur? Onun yazılışından üçbuçuk ile dört yüzyıl sonra (14. Yüzyıl sonu ile 15. yüzyıl ortası ve ikinci yarısında) yazılmış 3 nüshası bize ulaşmışsa da, neden Kutadğu Bilig’in 12 ile 13. yüzyıl başlarında yazılı nüshaları yoktur? Üçüncü soru ise, Karahanlı devletinin yıkılışından sonra, gerek Karahanlı topraklarında, gerekse Türklerin yaşadığı başka geniş yerlerde 13. yüzyıl ile 14. yüzyıl başları arasında yazılmış Türkçe eserler neden yoktur?

8. yüzyılda Orhun yazıtlarıyla ilk edebi örneklerini gördüğümüz Türk dili ve edebiyatı 8-11. yüzyıllarda Eski Uygur döneminde din, felsefe, hukuk, edebiyat alanlarında zengin ürünler vermiştir. Türklerin İslamiyeti benimsemeye başlamasından sonra, Karahanlılar döneminde yüksek düzeye çıkmış Türk dili ve edebiyatından sonraki bu iki yüzyıllık boşluğu nasıl açıklayabiliriz? Bu iki yüzyıllık duraklamadan sonra Türk dili ve edebiyatı biri Emir Timur döneminde Orta Asya’da, ikincisi Altın Orda Hanlığı döneminde İdil-Ural’da, üçüncüsü Anadolu ve Azerbaycan bölgesinde, dördüncüsü de Mısır’da Memlüklüler döneminde ancak 14. yüzyıl sonu ile 15. yüzyıl başlarından başlayarak Türk dili ve edebiyatı bölgesel ağız farklarıyla birlikte yeniden bağımsız yazı dilleri olarak gelişmeye başladılar.

Bildiride, başka nedenler yanında özellikle biri Büyük Selçuklu Devleti ile başka Selçuklu devletlerinde hakanların Türkçe yerine Farsça eserlere önem vermeleri, 13-14. yüzyıllarda önce Moğul yayılmacılığı sırasında Türk yurtlarındaki çok sayıda kütüphanenin yakılması, sonra Moğul egemenliğinde kurulan Çağatay, İlhanlılar, Altın Orda hanlıklarındaki ilk Moğul hanları döneminde Türkçe eserler verilmemiş olması incelenecek, bu iki yüzyıllık boşluğun Türk dili ve edebiyatında bıraktığı önemli olumsuz etkileri yorumlanacaktır.