ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Taşpolot Sadıkov

Prof.Dr., Bişkek Sosyal Bilimler Karasayev Üniversitesi, Kırgızistan, tash_sadykov@mail.ru

Kaşgarlı Mahmut’un Dîvânu Lugâti’t-Türk eserindeki zamirlerin karşılaştırma tarihi bağlamı

Zamirler dilin gelişmesine farklı şekilde yansıtan söz varlığının en eski tabakasıdır. Çünkü zamirler olmadan da hiç bir dil olmaz. Dillerin hepsinde böyle mükemmel niteliklere sahip kelime türü olan zamirler bulunmaktadır. Şayet esas kelime türleri gerçeği gerçeğin bir kısmını yansıtmaya yönelikse zamirler ise gerçeği değil bahsi geçen durumu yansıtmaya ve dildeki esas kelimeleri değiştirmeye yönelik kelime türüdür. Sonuçta zamirler konuşma sırasında ortaya çıkabilecek tekrarlardan korur, diğer kelime türlerin yerine geçer anlam olarak da bahsedilen şâhısa işaret eder. Böylece metindeki kelimeleri ve kelime takımlarını ve cümleleri birbirlerine bağlama görevine üstlenir.

Türk lehçelerindeki zamir kökleri genellikle bir birine benzer, fakat aralarında yer aldığı farklılıklar ise zamirlerin fonetik değişiklerinden kaynaklanır. Krş.: Kırg. men, sen, al; Alt., Kaz., Tuv. men, sen, ol; Azer. män, sän, u; Türk. ben sen o; Özb., Uyg. män, sän, u; Başk. min, hin, ul; Tat. min,sin, ul v.s. Zamirlerin hal şekillerinde direk ve dolaylı gövdelerin yer alması ve hal eklerinin ana Türkçedeki şekillerini kesin yerine getirmesi mümkün olmadığı, Türkologlar tarafından uzun zamandan beri tartışılmaktadır (Gaben, Poppe, Deni, Aşnin, Dul’zon v.b.). Mesela ben/men, sen, biz, siz gibi zamirlerin karşılaştırmalı tarihi Türkolojide köken bakımından türemiş gövde olarak görülürken yapı bakımından açık ünlüyle biten kökü ve şekil bilgisi görevini yapan eki içeren dolaylı gövde olarak bakılır.

Türk ana dili devrinden günümüze kadar söz varlığının en eski tabakalarından birisini oluşturan zamirlerin eski metinlerde ve çağdaş Türk lehçelerinde kullanım özelliklerini ayrıca bir araştırmada ele alınması Türk dilleri tarihi için önemli bir problem olabileceği kesindir. Türk dilleri tarihinin Köktürklerden sonraki Karahanlılar devrini en iyi bir şekilde yansıtan Kaşgarlı Mahmut’un Dîvânu Lugâti’t-Türk (DLT) eserinde kaydedilen zamirlerin kullanım özelliklerinin incelenmemesi bu acıdan Türkolojinin güncel problemlerinin birisi olabileceği muhakkaktır. Bildiride Kaşgarlı Mahmut’un bu eserinde kullanılan zamirlerin karşılaştırma tarihi bağlamı açıklanır.