ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Seçil Hirik

Dr. Öğr. Üyesi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü, secilhirik@gmail.com

BAĞLAMA KURAMI ÇERÇEVESİNDE ATEBETܒL-HAKÂYIK

Üretici Dönüşümsel Dil Bilgisi Kuramı, söz dizimine son yıllarda pek çok farklı bakış açısı kazandırmış, sorgulayıcı ve derin yapıyı düşünmeyi gerektiren bir yaklaşımdır. 1957’de Chomsky ile ortaya konan ve kuramı oluşturan ilkeler, aralıklarla yenilenmiş, ekleme ve çıkarmalarla değişimlere uğramıştır. Chomsky’nin 1980’lerden itibaren temel kuramı içinde yer verdiği İlkeler ve Değiştirgenler Kuramı’nın alt kuramlarından biri de Yönetim ve Bağlama Kuramı’dır. Buna göre söz diziminde tümcede yer alan her ögenin baş (head) adı verilen bir unsur tarafından yönetildiği ve buna göre yine her unsura atanan bir işlevin olduğu vurgulanmaktadır. Bunun yanı sıra kuramın Bağlama ilkesi, bir dizge olarak kabul edilen tümcede doğrudan ve açıkça belirtilmeyen bir unsurun gönderim alanını ve gönderim yönünü konu almaktadır. Bağlama Kuramı, Yapısalcı Yaklaşım ve başta Saussure’ün de sözünü ettiği gösterilen ve gösteren ilişkisine benzer bir şekilde adılın veya bir başka göstergenin işaret ettiği ve eşdizinlisi olduğu bir öncül tarafından denetim altında tutulması görüşünü içermektedir. Örneğin, Ayşe, bu işi kendisinin yapacağını biliyordu. tümcesinde “kendisi” adılı, özne konumundaki ‘Ayşe’ye eşgönderimli olarak atıf yapmaktadır.

Bu çalışmada İlk İslamî eserler arasında yerini alan ve Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılan “Atebetü’l-Hakâyık” adlı metin Bağlama Kuramı çerçevesinde ele alınmıştır. Eşzamanlı dilbilimsel bir yöntemle, bu kapsamda incelenen eserde başta adıl konumunda olan ad ve başka unsurların gönderimsel karşılıkları tespit edilmiştir. Göndergenin yönetme kategorisi içine bağlanması, gönderimsel yönü ve alanının serbest olması gibi temel ilkelerden oluşan Bağlama Kuramı, Karahanlı Türkçesi metinlerinden manzum ve didaktik bir eser içinde değerlendirilmiştir. Örneğin, İlahi öküş hamd ayur men sanga dizesinde “men” adılı konuşura (metin için: yazara/şaire), sanga adılı ise “İlahi” olarak nitelenen tanrıya gönderimde bulunmaktadır. Bir başka dizede Bakıglı okıglı asıg alsu tip şeklinde geçen “bakıglı okıglı” tekrarlı yapısı, kitabı alıp okuyanlara bağlanmaktadır. Çalışmada bu tür gönderimsel unsurlar işlevsel bakış açısıyla ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler:

Bağlama Kuramı, Gönderim, Atebetü’l-Hakayık, Üretici Dönüşümsel Dilbilgisi.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 10.00-10.15