ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Serkan Şen

RABGUZΒNİN KISASܒL ENBİY’SINDA HZ. MUHAMMED’İN YAŞANTISINA DAİR HİKMETLER

Kısasü’l Enbiyâ, Türklerin İslam dairesinde dinî bilgilendirme gayesiyle ortaya koydukları ilk ürünlerdendir. Eser, Harezm sahasında Doğu Türkçesiyle Nasırüddin bin Burhanüddin Rabguzî tarafından kaleme alınmıştır. Bir Oğuz Türkü olan Rabguzî, kitabını 1310 yılında tamamlayarak Nâsırüddin Tok Buga’ya sunmuştur. Peygamber hayatları ekseninde evrenin ve insanın yaradılışından başlayan metin, Hz. Muhammed’in torunları Hz. Hasan ve Hüseyin dönemine dek süren gelişmeleri içerir. Rabguzî’nin Kısasü’l Enbiyâ’sında peygamberlerin tutum ve davranışları ile karşılaştıkları olaylar zaman zaman birtakım hikmetlerle açıklanmıştır. Bu suretle, değinilen hikmetlerden dersler çıkarılıp gündelik hayata ve dinî malumata ilişkin ayrıntılı bilgiler paylaşılmıştır. Örneğin; iğde ağacının susuz alana dikilmesi ve çamaşır tokmaklarının bu ağaçtan yapılması Hz. Adem’e çıkardığı güçlükle açıklanır. İğde ağacı, Allah’a asilik eden Adem utancından kaçacak yer ararken onu engellemiştir. Bu yüzden intikam olarak Ademoğulları iğdeye su vermemişler ve bu ağacı sudan uzak yetiştirmişlerdir. Eserde Hz. Nuh’un gemisinin Cudi Dağı’na konması, bu dağın diğer dağlar gibi birbiriyle iddialaşmayıp tevazu göstermesiyle açıklanır. Türklerin aziz kılınışlarının hikmeti ise ataları Yafes’in bir davranışına dayandırılır. Bir gün rüzgâr esmiş ve yatmakta olan Hz. Nuh’un üzerini açmıştır. Oğullarından Ham duruma gülmüş; Sam, Ham’a çıkışmış, Yafes ise kendi elbisesiyle babasının üstünü örtmüştür. Onun erdemli davranışı, soyundan gelen Türklerin aziz ve mükerrem kılınmasına yol açmıştır. Kısasü’l Enbiyâ’ya göre Hz. İsa’dan mucize olarak balıktan kuş çıkarması istendiğinde onun yarasayı seçmesi bu kuşun metinde sıralanmış hayret verici özellikleriyle açıklanır. Hz. Yakup’un Hz. Yusuf’tan ayrı kalışı nedeni ise şöyle izah edilir: Yakup cariyesinin küçük yaştaki çocuğunu sırf oğlu Yusuf’a vurduğu için anasından ayırıp satar. Onun bu tavrını hoş görmeyen Tanrı, etin tırnaktan ayrılmaması gerektiğini göstermek için Yakup’u da aynıyla cezalandırır. Eser boyunca, “hikmet”, “fayide”, “sual” gibi başlıklarla sunulan böylesi bahislerin sayısı bir hayli fazladır. Bazı araştırmacılar bu türden ayrıntılı açıklamalarda Yahudi anlatılarının etkisini göz ardı etmemek gerektiğini belirtir. Ancak değinilen etki daha çok Hz. Muhammed öncesi kıssalar için geçerlidir.

Son derece renkli bir anlatımla kaleme alınan Rabguzî’nin Kısasü'l Enbiyâ’sı 249 varaktan oluşmaktadır. Doğrudan Hz. Muhammed’i konu alan bölüm 181. varaktan başlayıp 239. varağa dek sürmektedir. Yani eserin yaklaşık dörtte birlik kısmı Hz. Muhammed ve İslamiyet’e ayrılmıştır. Bildirimizde Hz. Muhammed’in yaşantısına dair hikmetler belirlenerek Türklerin erken dönem metinlere yansıyan İslam tasavvuru üzerine değerlendirmelerde bulunulacaktır.

Tarih/Yer:

29.6.2018.  (NECİP ASIM SALONU). 14.15-14.30