ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Savaş Şahin

HAREZM DÖNEMİ ESERLERİNDE GEÇEN ve TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE YAŞAYAN TÜRKÇE KELİMELER ÜZERİNE

Harezm, bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan, Arap tarihçileri tarafından Ceyhun Irmağı’nın döküldüğü Aral Gölünün güneyinde ve bu nehrin her iki tarafında uzanan bölgeye, aynı zamanda bölge halkına verilen addır (Ata, 2002:9). Oğuz, Kıpçak ve Kanglı gibi Türk boylarının etkisiyle şekillenen, Oğuz, Kıpçak ve diğer Türk boylarının ağızlarından birçok kelime barındıran bu dönemin eserleri oldukça zengin bir kelime hazinesi vardır. Bu çalışmada da dönemin eserlerinde geçen Türkçe kökenli kelimelerin varsa günümüz Türkmen Türkçesinde yaşayanları ele alınacaktır. Bu çalışmanın Türkçe sözlükçülüğüyle ilgili ya da dönem eserleriyle ilgili yapılacak çalışmalara kaynaklık edeceği düşünülmektedir.

NF’de kap şeklinde açıklan sagra? sözcüğü; DLT’de sagrak “içmek için kullanılan çamçak ve kadeh” (Ercilasun, 2014:799), Dede Korkut’ta sağrak “içki kâsesi,içki tası, kadeh, sürahi” (Ergin, 1997:255), Türkmen Türkçesinde sagrak “içki kasesi” şeklinde geçmektedir. Bu kelime, Türkiye Türkçesi ağızlarında ise sahrak “ağaçtan yapılmış yağ kabı” şeklinde geçmektedir. Kısasü-l Enbiya’da geçen saylamak “seçmek, tercih etmek sözcüğü (Ata, 1997:541) Türkmen Türkçesinde saylamak “çok şeyin içinden seçip almak” (Hamzayev, 1962:573) şeklinde yaşamaktadır. Türkmen Türkçesindeki sekmek “bir yere ayak basmak, varmak, görünmek” fiili (Hamzayev, 1962:589) Nehcül Feradis’te sekirmek “koşmak, harekete geçmek” şeklinde geçmektedir. Nehcül Feradisteki esrük “sarhoş” kelimesi (Ata, 1998:137) Türkmen Türkçesinde “içki içip homurdanıp ses çıkaran” (Kıyasova vd, 2016:355) şeklinde günümüzde yaşamaktadır. Yine bu fiilin; ersemek, esreşmek, esretmek, esrik gibi şekilleri de vardır. Nehcül Feradis’te geçen eltmek fiili “iletmek, götürmek, göndermek” fiili bugün Türkmen Türkçesinde eltmek, eltişmek, eltdirmek, şeklinde kullanılmaktadır (Kıyasova vd, 2016:344)

Kısasü’-l Enbiya’da geçen üyük “tepe” kelimesi, Anadolu ağızlarında bugün höyük, hüyük, hörük, hürük, hüyyük “toprak yığını, tepecik” şeklinde yaşamaktadır. Yine bu kelime Hüyük şeklinde Türkmen ağızlarında yaşamaktadır. Yine aynı eserde geçen ürün kelimesi Türkmen Türkçesinde bugün örün “beyaz, parlak” şeklinde kullanılmaktadır.

Muinül-Mürid’de beklemek “korumak, muhafaza etmek” kelimesi (Toparlı vd., 2008:205) Türkmen Türkçesinde beklemek “kilitlemek” şeklinde (Tekin vd., 1995:57) geçmektedir.

Anahtar Kelimeler:

İslami Dönem Eserleri 2. Harezm Dönemi 3. Türkmen Türkçesi

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (NECİP ASIM SALONU). 12.15-12.30