ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Satı Kumartaşlıoğlu

ANADOLU TÜRKÇESİNİN İLK YAZILI ÖRNEKLERİNDEN MANZUM DİNİ HİKÂYELERE BİR ÖRNEK: HİKÂYET-İ HABBAL

“Manzum dini hikâyeler”, Anadolu sahasında gelişme gösteren Türk yazı dilinin ilk örnekleri arasındadır. İlk örnekleri XIII. yüzyılda verilen, fakat daha çok XIV. ve XV. yüzyıllarda mesnevi nazım şekliyle yazılan bu hikâyeler, Müslüman olup İslam hakkında geniş ve derin bir bilgisi olmayan halka İslam’ı ve İslami yaşam tarzını anlatmak ve telkin etmek için yazılmış didaktik nitelikteki eserlerdir. Bu nedenle manzum dini hikâyeler İslam dininin tesiriyle Anadolu’da oluşan “dini edebiyat” içerisinde değerlendirilmektedir. Kuran kıssaları, İslam tarihi, kısas-ı enbiya, evliya menkıbeleri, tefsir, hadis, siyer gibi kaynaklardan beslenen manzum dini hikâyeler, meddah, kıssahan, fakih gibi kimseler tarafından telif, tercüme ve adaptasyon yolu ile yazılmışlardır. Sade bir dille yazılan ve çeşitli toplantılarda halka okunan, bu yüzden de defalarca istinsah edilen veya yeniden yazılan bu eserlerde genellikle Eski Anadolu Türkçesinin dil özellikleri görülmektedir. Hazret-i Muhammet’in mucizeleri ile İslam ulularının ve velilerin başlarından geçen olayları içeren bu eserlere Kesikbaş, Ejderha, Güvercin, Hatun, Geyik, İbrahim Edhem, Veysel Karani gibi hikâyeler ile cenkname tarzındaki hikâyeler (Hazret-i Ali cenknameleri, Muhamet Hanefi cenknameleri vb.) örnek verilebilir.

Halkın huzurunda okunmak için yazılan manzum dini hikâyeler, çeşitli mecmualar içerisinde bir araya getirilmişlerdir. Kütüphanelerde üç-beş manzum dini hikâye metninin bir araya getirildiği mecmua örnekleri çoktur. Bu tarz mecmua örneklerinden biri, Makedonya Milli Kütüphane (National And University Library-St. Clement Of Ohrid)’de MST II/436 arşiv numarasında kayıtlı bulunmaktadır; mecmuanın istinsah tarihi 1265’tir. İçerisinde beş manzum dini hikâye metni bulunmaktadır. Mecmuanın 52a-60a sayfalarında arasında “Hâzâ Hikâyet-i Habbâl Vebihi Nesteîn” başlığını taşıyan bir manzum dini hikâye bulunmaktadır. Şimdiye kadar tespit edilmemiş ve hakkında bir çalışma yapılmamış bu hikâye, “Cümcüme Sultan” veya “Cümcümename” olarak bilinen manzum dini hikâyeye Hz. İsa’nın bir ölü ile konuşması açısından benzemektedir. Ancak bu iki hikâyede anlatılanlar birbirinden çok farklıdır. “Hikâyet-i Habbâl” da, ölüm anı ve ölümden sonra mezarda yaşananlar “Habbal” adlı ölü tarafından Hz. İsa’ya ayrıntısıyla anlatılmaktadır.

Bildiride “Hikâyet-i Habbal” adlı hikâye “Cümcüme Sultan” hikâyesi ile de mukayese edilerek içerik açısından ayrıntısıyla ele alınacak, dönemin sosyal ve kültürel özelliklerine uygun olarak işlevsel açıdan değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler:

Manzum dini hikâye, Hikâyet-i Habbal, Hazret-i İsa.

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (YUNUS EMRE SALONU). 17.30-17.45