ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Salim Pilav

Dr.

ATABETܒL HAKAYIK’TA İDEAL İNSAN TASAVVURU

Malzemesi dil olan, duyguya, hayale ve estetik heyecana yaslanan edebî eserler, bir yandan hoş vakit geçirme ve estetik zevk verme amacı taşırken diğer yandan da eğitim amacı taşımaktadır. Türk edebiyatı tarihine mal olmuş sözlü ve yazılı eserler incelendiğinde her iki amacın da büyük ölçüde yerine getirilmeye çalışıldığı görülür. İlk İslâmi Türkçe eserler, geçiş dönemi eserleri veya Türkçenin temel yâdigârları diye isimlendirilen Kutadgu Bilig, Atabetü’l Hakâyık ve Divan-ı Hikmet gibi eserlerde eğitim amacı özellikle dikkat çeker. İnsanı ve onun ait olduğu toplumu idealize edip hem yaşanılan dünyada, hem de İslâmiyet’in kabulü ile beraber asıl gaye olan ebedî âlemde mutluluğun yolları aranmış ve insanlara telkinler yapılmıştır. Bu çalışmada, 12. yüzyılda yaşayan, İslâm kültürü kuvvetli, dindar, iyi Arapça bilen, tefsir ve hadis gibi temel dinî ilimlere vakıf bir kişi olan Yüknekli Edip Ahmet’in eski Türkçe dil özellikleriyle kaleme aldığı, dil ve konu yönünden Kutadgu Bilig geleneğini sürdüren hakikatlerin eşiği anlamına gelen Atabetü’l Hakâyık adlı eserin özellikle insanı eğitme gayesi ve ideal insan tasavvuru ele alınacaktır. Eserin bölümleri incelenerek iyilik, doğruluk, cömertlik, bilgelik, alçakgönüllülük gibi yüksek meziyetlerin ideal insan yahut da kâmil insanın vasıfları olduğu gerçeğinin altı çizilecektir. Böylece söz konusu eserin eğitim açısından önemine ve değerine dikkat çekilecektir. Bir ahlâk risalesi mahiyetindeki Atabetü’l Hakâyık’ın Türk-İslâm kültürü çerçevesinde kişilerin eğitimi ve toplumun nizamı için manzum bir şekilde dile getirdiği görüşleri yorumlanacaktır.

Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılacaktır. Bu bağlamda literatür taraması yapılarak Yüknekli Edip Ahmet’in hayatı ve Atabetü’l Hakâyık isimli eseri hakkında genel bilgilere yer verilerek eserin muhtevası toplumun yapı taşı olan insana dair tespit ve telkinleri açısından incelenecektir. Özellikle ideal insanı oluşturacak olan iyilik, doğruluk, cömertlik, bilgelik, alçakgönüllülük, yumuşak huyluluk gibi insanî ve İslâmî özelliklerin eserde dile getirilme durumuna bakılacaktır. Bu açıdan araştırma edebiyatın eğitim işlevine katkı sağlama mahiyetini de göstermesi bakımından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler:

Atabetü’l Hakâyık, ideal insan, eğitim, edebiyat