ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Salih Demirbilek

Divânu lugati’t-Türk’ te Çin Kültürü

Divânu lugati’t-Türk (= DLT ) XI.yy. Türk dünyasının dil ve kültürüyle harmanlandığı temel eserimizdir. Eser sadece o dönemin Türk boy ve lehçelerini vermekle kalmaz; aynı zamanda Türklerin komşu olduğu milletlerle canlı hatıralarını ve ticari ilişkilerini de bize verir.

DLT, konu edindiği milletlerden biri de Çin’dir. Çin, bilindiği gibi Köktürk yazıtlarında hep olumsuz nitelenmiş; apaçık “hilekâr ve riyâkâr” olduğu vurgulanmış, kendisine karşı daima uyanık olunması uyarısı yapılmıştır. Geçen süre içerisinde DLT’ de her ne kadar siyâsî olarak Çin’e karşı bir uyarı yer almamış olsa da özellikle Çin ile ilgili pek çok kültürel söz varlığına rastlamaktayız.

Eser bu yönüyle XI. yüz yılda da Türk-Çin ilişkilerinin çok canlı olduğuna işaret etmektedir. Çin’in ürettiği pek çok ticârî ürünün DLT’de zikredilmiş olması bu dönemde ipek yolunun işlerliğinin devam ettiğini göstermektedir. Ancak Çin’in Müslüman coğrafyanın dışında kalmış olmasından ötürü o ve ona yakın Türk boyları DLT yazarı için menfî hususiyetdir.

DLT’yi şöyle bir gözden geçirdiğimizde Çin ile ilgili pek çok leksik öge gözümüze çarpmaktadır: Curçan “İslam diyarının Çin yolundaki uç kısımlarından bir yer”, çalı? ayak “Çin kâsesi”, çatuk “Çin’den getirilen deniz balığı boynuzu (veya ağaç kökü?), çeçge “dokuma tezgahının tarağı”, çiniştürük “yaz başında yetişen ve yenen fındığa benzer, beyaz ve kırmızı Çin meyvesi”, çiniştürükse- “Çiniştürük denilen Çin meyvesini istemek”, çınahsı “nakışlı Çin ipeği”, çit “üzerine nakışlar basılmış Çin ipeği”, Çigil ”yukarı Çin’e kadar Çigil kılığındaki bütün Türker”, Taxçek “bir tür çin ipeği”, Züngüm “bir Çin ipeği”, eşgürti “ipek cinsinden, işlemeli bir Çin kumaşı”… Bu örnekler eserde XI.yy da Türk-Çin ilişkilernin canlılığı hakkında bilgi vermektedir. Bu ilişkinin özellikle ipek ve diğer ticarî ürünler ile alakalı olduğu görülmektedir.

Bildirimizde DLT’deki Çin ile ilgili leksik ögelerden yola çıkarak Çin kültürünün eserde ele alınışını üzerinde duracağız. Böylece XI.yy da ipek yolu aracılığı ile Türk – Çin ilişkilerinin ticari ve kültürel boyutunu saptamağa çalışacağız.