ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Saidbek Boltabayev

Tefsir-i Taberi’nin Harezm Türkçesi ile Yapılan Tercümesi: “Tefsirli Meşhed Nüshası”

X. yüzyılın sonunda Samani hükümdarı Ebu Salih Mansur bin Nuh’un teşvikiyle tertip edilen heyet, Kur’an-ı Kerim tefsirini Arapçadan Farsçaya çevirmiştir. Bu çeviri yapılırken Ebu Cafer Muhammed bin Cerir Taberi’nin daha çok Tefsir-i Taberi adıyla tanınan “Camiü’l-Beyan an Te’vili Ayi’l-Kur’an” adlı eseri esas alınmıştır. Arap dilinde yazılan Tefsir-i Taberi çok hacimli olduğundan Farsça çeviri heyeti eseri muhtasar olarak tercüme etmeyi tercih etmişlerdir.

Yüzyıllar boyunca birlikte ve birbirine komşu olarak yaşayan Türk ve Fars halklarının birçok açıdan etkileşimi kaçınılmaz olmuştur. Bu etkileşimi Kur’an-ı Kerim tercümeleri ve tefsirlerinde de görmek mümkündür. Öyle ki ilk dönem Türkçe Kur’an tercümelerinden olan satır-arası Meşhed (2229 arşiv numaralı) ve Özbekistan (2008 arşiv numaralı) nüshaları Türkçe ve Farsça şeklinde iki dilli olarak kaleme alınmıştır.

Bu çalışmada üzerinde duracağımız nüsha ise tamamen Türkçe yazılmış tefsirli Kur’an tercümesi olup, İran’ın Meşhed şehrinde bulunan Astan-i Kuds-i Rizavî Kütüphanesinde 293 numarada kayıtlıdır. Eserin sonunda bulunan Ferağ kaydında istinsah tarihi Hicri 10 Şaban 737 (Miladi 14 Mart 1337) ve müstensihi Şeyh Yusuf Yigneçi (İğneci) oğlu Muhammed olarak kaydedilmiştir. Eser, diğer Kur’an tercümelerinde kullanılmayan farklı bir yöntemle hazırlanmıştır: İlk olarak sure ayetleri satır-arası şeklinde tercüme edilmiş, bazı Arapça kelimeler için farklı Türk boyları tarafından kullanılan eş anlamlıları yazılmıştır. Daha sonra ilgili surenin tefsiri yapılmıştır. Tefsir yapılırken ayetin ayetle tefsir edildiği, Hz. Muhammed’den gelen haberlere, sahabe ve tabiinin görüşlerine dayanıldığı görülmektedir. Bütün bu yönleriyle eser Tefsir-i Taberi’nin Farsça muhtasar tercümesini andırmaktadır. Satır-arası tercümelerde belirgin olarak hissedilmese de tefsir kısımları Farsça eser ile örtüşmektedir. Biz Meşhed’de bulunan tefsirli Kur’an tercümesi üzerinde yaptığımız çalışmalar neticesinde elde ettiğimiz verilerden hareketle mezkur nüshanın X. yüzyılda muhtasar olarak Arapçadan Farsçaya tercüme edilen Tefsir-i Taberi’nin Harezm Türkçesiyle yapılan çevirisi olduğunu tespit ettik.

Çalışmamızda Farsça ve Türkçe nüshaların hem satır-arası tercüme hem de tefsir kısımlarından karşılaştırmalar yaparak Meşhed’de bulunan tefsirin, Tefsir-i Taberi’nin Farsça nüshasının tercümesi olduğunu örneklerle ortaya koymaya çalışacağız.

Anahtar Kelimeler:

Harezm Türkçesi, Kur’an-ı Kerim, Tefsir, Tefsir-i Taberi, Tercüme