ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Rıdvan Öztürk

Dr. Öğr. Üyesi, Necmettin Erbakan Üniversitesi AKEF Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Anabilim Dalı, ridvanozturk1961@gmail.com

ATEBETܒL-HAKÂYIK’TA A ENKLİTİĞİ

Tarihî ve yaşayan Türk lehçe ve ağızlarında A(y), AgU(>Av), An, Aa?, çU (>-çI, -şI, -sI,-jI), DA, du (d?,d?, duo), glI, gU, hA, I, i, kAn, kA:(y), kü, lA, lI, lU, mA, mAt, mU, ne (>nA), ok (>Ok, -ak, -k), sA, si, -sin, -şe, şU, U, -(l)y enklitikleri tespit edilmiştir. Bazı çalışmalarda bu enklitiklerden bir tanesi ele alınarak işlenmiş, bazı çalışmalarda belli bir eserde geçenleri tespit edilerek işlenmiş, bazı çalışmalarda ise bir Türk yazı dilinde kullanılmakta olanları işlenmiştir. Ancak bütün bu çalışmalara rağmen Türk dilinde enklitik konusu, halen tam olarak açıklığa kavuşturulamamış, terim ve içerik konusunda da görüş birliğine varılamamıştır.

Türk Dilinin ortak yazı dilli son dönemi olarak da kabul gören Karahanlı dönemi eserleri, artzamanlı ve eş zamanlı yapılacak dilbilgisi incelemelerinde ana müracaat kaynakları olarak saha araştırmacılarının vazgeçilmezleri arasındadır. Enklitik konusunda bu dönemin eserlerinden Dîvânü Lügati’t-Türk ve Kutadgu Bilig’teki enklitiler tek başına ele alınarak işlenme yoluna gidilmiştir

Biz bu çalışmamızda, Atabetü’l-Hakâyık’ta kullanılmış olan A enklitiği üzerinde duracağız. Bunun öncelikli sebebi, Dîvânü Lügati’t-Türk ve Kutadgu Bilig üzerinde enklitikleri işleyen çalışmalara katkıda bulunarak Karahanlı dönemi eserlerinde geçen enklitiklerin tespit edilmesini ve işlevlerinin belirlenmesine yardımcı olmaktır. Zira bu dönemle ilgili çalışmalarda A enklitiği ile ilgili bilgiler yok denecek kadar azdır. Mesela, doğrudan bu eserler ve enklitik ile ilgili çalışmalarda A enklitiği için, Dîvânü Lügati’t Türk’te bir örnek (ol meni a kıldı “O beni şaşırdı”) verilirken, Kutadgu Bilig için –çok fazla örneği olmasına rağmen- hiç örnek verilmeyip, eserde geçen enklitikler arasına dahil edilmemiştir. Atebetü’l-Hakâyık’ta geçen enklitikler üzerine ise özel bir çalışma olmayıp, çeşitli çalışmalarda dolaylı olarak bazı göndermelerde bulunulmuştur.

Atebetü’l-Hakâyık’ta geçen A enklitiği ile ilgili örnekler çok fazla olup, başlı başına işlenebilecek boyuttadır. “o?a, ne?e, mi?e, ö?e, so?a, ta?a, te?e, me?e, mu?a,ula; kıla, bile, bula, a?a” gibi örneklerini tespit ettiğimiz A enklitiğinin Atebetü’l-Hakâyık’taki durumunu ve işlevlerini belirlemek için eserin nüshalarındaki satır altı izahlardan da yararlanma yoluna gidilecektir.