ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Osman Mert-Bahattin Şimşek

1. Prof. Dr., Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü Türkçe Eğitimi Anabilim Dalı. Erzurum
2. Öğr: Gör., Atatürk Üniversitesi Türkçe Öğretimi Araştırma ve Uygulama Merkezi. Erzurum

Dışa Dönük Görevli Dil Ögelerinden /+KA/ Morfeminin Kutadgu Bilig’deki İşlevleri Üzerine

On The Functions Of One Of The Externel Language Elements /+KA/ Morpheme in Kutadgu Bilig

Türkçede anlamlı elemanlar kök, köken, gövde, sözcük grubu ve cümleden oluşurken, görevli elemanlar içe ve dışa dönük görev ögeleri olmak üzere kendi içinde ikiye ayrılır. İçe dönük görev ögeleri, üzerlerine geldikleri kök ya da gövdeyle aralarındaki ilişkinin geçiciliğine, kalıcılığına, başka bir ifadeyle üzerlerine geldikleri kök ya da gövdeyle birlikte yeni bir kavram işareti oluşturup oluşturmamalarına ve işlevlerine göre sınıflandırılır. Üzerlerine geldikleri kök ya da gövdeyle aralarındaki ilişki sadece kullanıldıkları cümleyle sınırlı / geçici olan ve yeni bir kavram işareti oluşturmayan dışa dönük görevli dil ögeleri ise, Türkiye Türkçesinde genellikle +ø, ek, ek+ek, edat ve ek+edat olmak üzere beş farklı şekilde görülür (Mert, 2008: 1-2).

Eserini kaleme alırken, mesaja, vezne, hece sayısına göre anlamlı ve görevli elemanları seçen ve mümkün olduğu kadar anlaşılabilirliği dikkate alarak görevli elemanları işaretsiz (ø) morfem ile karşılayan Yusuf Has Hâcib, dışa dönük görevli dil ögelerini de Türkçenin kendine sunduğu imkânlar ve anlaşılabilirlik çerçevesinde birbirlerinin yerine kullanmıştır. Aruzun Türkçeye uygulanmasında şairlere ciddi düzeyde kolaylık sağlayan bu özellik sayesinde her bir dışa dönük görevli dil ögesi Kutadgu Bilig’de de birden çok hâl kategorisini ifade etmek üzere kullanılmıştır. Yusuf Has Hâcib’in, Kutadgu Bilig'i kaleme alırken farklı hâl kategorilerini ifade etmek üzere kullandığı  dışa dönük görevli dil ögelerinden biri de /+KA/ morfemidir.

Bu çalışmada Yusuf Has Hâcib’in, Kutadgu Bilig'de eylemleri nesne, yerde bulunma, zamanda bulunma, ayrılma, yönelme, birliktelik-beraberlik, hedef, sebep, vasıta, nicelik, görelik, benzetme, yaklaşma / varma açılarından tümleyen kavram işaretleri ile eylemler arasındaki sentaktik ilişkiyi kurarken /+KA/ görev ögesini on dört farklı hâl kategorisinin işaretlenmesinde kullandığı tespit edilmiştir.

ABSTRACT

In Turkish language, while the meaningful elements are made up of base, root, stem, phrase and sentence, the functional elements are divided into two as the internal and external. The internal functional elements are classified according to their functions and whether the relation between the base and stem they are added to is temporary or permanent, in other words, whether they form a new Notion with the base or stem they are added to. On the other hand, the external functional elements whose relation with the base or stem they are added to is temporary / limited to the sentence they are used and which don’t form any new Notions appear in 5 different ways in Turkey Turkish: +ø, suffix, suffix+suffix, preposition and suffix+preposition (Mert, 2008: 1-2).

Having selected the meaningful and functional elements with regard to the message, metre, the number of syllables and corresponded the functional elements with the unsigned (ø) morpheme considering the intelligibility as much as possible while writing his piece of literature, Yusuf Has Hacib used the external functional elements interchangeably within the frame of the opportunities Turkish presented itself and intelligibility. Thanks to this contribution that makes it substantially easier for the poets to apply the aruz prosody on Turkish, each of the external functional elements was used to predicate the multiple cases category in Kutadgu Bilig. One of the external functional elements employed by Yusuf Has Hacib in Kutadgu Bilig to predicate the multiple cases category is the morpheme “/+KA/”.

In this study, while interrelating between syntactic relations among verbs and notions in Yusuf Has Hacib’s Kutadgu Bilig, which complement the verbs in terms of object, presence in place and time, locative, dative, commutative, target, cause, instrument, quantity, relativity, simile, accusative, it has been found out that he used the morpheme /+KA/ in the signification of fourteen different case category.

Key Words: Kutadgu Bilig, case category, the morpheme /+KA/, external functional elements

Anahtar Kelimeler:

Kutadgu Bilig, hâl kategorisi, /+KA/ morfemi, dışa dönük görevli dil ögeleri