ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Osman Kabadayı

Ahi Evran Üniversitesi (Kırşehir / Türkiye), Abai Kazakh National Pedagogical University (Almaty/Kazakhstan)

KAZAKİSTAN’DA İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLAMÎ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALARA DAİR

Türklerin tarih boyunca çeşitli coğrafyalarda yaşayıp farklı kültürlerle temasa geçmeleri sonucu Tengricilik, Manihaizm, Budizm, Hristiyanlık, Musevilik gibi türlü din ve inanışları benimsemeleri yaşam biçimlerine büyük ölçüde etki etmiştir. Dini inanış bir toplumun sanatını, mimarisini, giyim kuşamını, ahlâkî değerlerini, zevklerini, beslenme biçimlerini ve de dilini yadsınamayacak şekilde etkilemektedir. Abbasiler ile Çinliler arasında 751 yılında gerçekleşen Talas Savaşı’ndan sonra Türkler küçük gruplar hâlinde İslam dinini kabul etmeye başlamış olsalar da büyük kitleler hâlinde Müslümanlık, onuncu yüzyılda Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han döneminde kabul edilmiştir. Satuk Buğra Han’ın İslam dinini kabul etmesi belki de Türk tarihinin ve kültürünün ilerleyişine yön veren en radikal karardır denilebilir. Karahanlı Türklerinin İslam dinini kabul etmeleri onların yeni bir medeniyetle tanışmalarına vesile olduğu gibi Müslümanlığın Orta Asya bozkırlarında bugün dahi egemen olmasına zemin hazırlamıştır. Türk gelenek görenekleriyle Müslümanlık anlayışı sentezlenmiş ve Türk-İslam medeniyetinin temelleri bu dönemde atılmıştır. Bilindiği gibi Türk-İslam medeniyetinin Kutadgu Bilig, Divanü Lügati’t-Türk, Atabetü’l-Hakâyık, Divân-ı Hikmet gibi ilk edebî ürünleri de Karahanlılar zamanında kaleme alınmıştır. Divân-ı Hikmet’in yazarı, Pir-i Türkistan diye anılan Hoca Ahmet Yesevî İslam dininin göçebe Türkler arasında yayılmasına vesile olmakla kalmamış, yazdığı hikmetlerle Türk tasavvuf edebiyatında kurucu rolünü üstlenmiş, kendinden sonraki kuşaklara da tesir etmiş ve Türk dilini İslam dininin dili yapmayı başarmıştır. Balasagunlu Yusuf, Türk edebiyatı tarihinin ilk mesnevisini ortaya koyarken Kaşgarî, Türk dilinin ilk ansiklopedik sözlüğünü hazırlamış; Edip Ahmet Yüknekî ise didaktik ögeler ağır basan eserini bu dönemde vücuda getirmiştir.

Bahse mevzu olan ilk İslamî Türkçe eserler üzerinde Türkiye’de ve Türk dünyasında çeşitli düzeylerde akademik çalışmalar yapılmıştır, yapılmaktadır. Bildirimizde ilk dönem Türkçe İslamî eserler üzerinde Kazakistan coğrafyasında yapılan bazı çalışmalarla ilgili bir değerlendirme yapılacaktır. Kazakistan’da yayımlanmış bu çalışmalar arasında Ä. Qurışjanov - B. Sağındıqov tarafından yayıma hazırlanan Axmed Yügineki Aqiqat Sıyı, Türk Akademisince yayımlanan Qutadğw Bilik Qut Äkeletin Bilim, Räbiğa Sızdıqova’nın yayımladığı Yasawi Hikmetteriniñ Tili, Asqar Egewbai’nin Kazakçaya çevirdiği Maxmut Qaşqari Türik Tiliniñ Sözdigi gibi eserler ilk akla gelenlerdir. Bu vesileyle Kazakistan’da ilk dönem Türkçe İslamî eserler üzerine yapılan çalışmaları tanıtmak amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler:

İlk İslamî eserler, Karahanlılar, Kazakistan, Orta Asya.