ATEBETܒL HAKÂYIK
VE İLK DÖNEM TÜRKÇE İSLÂMÎ ESERLER SEMPOZYUMU

Hakkında Kurullar Program Bildiri ÖzetleriArama Albüm Destekleyenler İletişim

Bildiriyi Sunan
veyaöncekisonraki

Nurullah Şahin

Dr. Öğr. Üyesi, Sinop Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü Türkçe Eğitimi ABD, nsahin.86@gmail.com

ATEBETܒL HAKÂYIK’TAKİ METAFORLAR

Dil ile kültür arasında çok sıkı bir ilişki vardır. Bu ilişki karmaşık bir yapı arz etmekle beraber ana düzlemde; kültürün dilin gelişim yönünü tayin etmesi, dilin ise kültürün taşıyıcılığını yapması şeklinde ortaya çıkmaktadır. Kültürü gelecek nesillere ulaştırma misyonunu üstlenen dil, bu görevini edebî eserler sayesinde gerçekleştirir. Her dil, tarihî süreç içerisinde ortaya koyduğu eserler sayesinde, ait olduğu millete has değerleri, inançları, kabulleri, anlayışları, perspektifleri ve kültürel unsurları gelecek nesillerine aktarır. Türk dilinin binlerce yıllık serüveni boyunca oluşturduğu ve sayısı binlerle ifade edilen eserler de dilin yukarıda ifade edilen misyonunu yerine getirmesi bakımından son derece yetkin eserler olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkçenin binlerce yıldır süregelen bu çok uzun yolculuğu esnasında heybesine koyduğu ve Müslüman Türklere ait önemli değerleri, inançları, kabulleri, anlayışları, perspektifleri, kültürel unsurları gibi önemli bilgileri günümüze ulaştıran yapıtlardan birisi de Atebetü’l Hakâyık’tır. Bu çalışmada, Karahanlı Devleti Dönemi’nde Hakaniye Türkçesi ile kaleme alınan Atebetü’l Hakâyık’ta Edib Ahmed bin Yükneki’nin kullanmış olduğu metaforlar araştırılmıştır.

Metafor, soyut olanı somut olandan yola çıkarak ya da anlaşılması zor olanı anlaşılması kolay olandan faydalanarak ifade etmeyi amaç edinen bir dil kullanımıdır. Türk Dil Kurumunun, Büyük Türkçe Sözlük’te “Bir ilgi veya benzetme sonucu gerçek anlamından başka anlamda kullanılan söz” şeklinde tanımladığı metafor; dilden önce düşüncede gerçekleşen, kavramayı – anlamayı kolaylaştıran ve dilsel olduğu kadar zihinsel bir üründür.

Bu araştırmada, Atebetü’l Hakâyık’ta yer alan metaforlar, Lakoff ve Johnson’un geliştirdiği “Çağdaş Metafor Teorisi”ne göre incelenmiş ve kategorilendirilmiştir.

Çalışmada, veriler toplanırken doküman incelemesi tekniği kullanılmıştır. Öncelikle Atebetü’l Hakâyık detaylı bir okumaya tabi tutularak eserdeki metaforlar tespit edilmiştir. Tespit edilen bu metaforların “Çağdaş Metafor Teorisi”ne göre sınıflandırılmasında ise, içerik analizi yönteminden faydalanılmıştır. Metaforlar sınıflandırıldıktan sonra her gruba ilişkin örneklere ve istatistiki bilgilere yer verilerek araştırmacının elde edilen bulgulara yönelik yorumları dikkatlere sunulmuştur.

Araştırmadan elde edilen sonuçlara göre; Atebetü’l Hakâyık, metaforlar bağlamında zengin bir içeriğe sahiptir. Ayrıca, çalışma neticesinde elde edilen metaforlar, eserin içeriğine paralel olacak şekilde karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda Atebetü’l Hakâyık’ta daha çok bilgi, âlim, cahil, dil, doğru söz, yalan, cömertlik, cimrilik gibi kavramlara ilişkin oluşturulan metaforlar yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler:

Atebetü’l Hakâyık, Edib Ahmed bin Yükneki, metafor, çağdaş metafor teorisi

Tarih/Yer:

28.6.2018.  (EDİP AHMET YÜKNEKİ SALONU). 17.30-17.45